DE BEZIELINGSTHEORIE. 
95 
Wat die mannen der wetenschap wisten, dat wisten zij zoo zeker 
dat er geen waarneming, geen zien met eigen oogen noodig was, 
dat het ontbreken van iedere waarneembare bevestiging van hun 
wetenschap hun volmaakt overbodig leek. 
Is het tegenwoordig anders en beter? Zeer zeker, zal men zeggen; 
de natuurwetenschappen zijn exact ; haar groote wetten en waar- 
heden kwamen uitsluitend tot onze kennis door zuivere, onbevoor- 
oordeelde waarneming, door zuiver denken. Ik zelf heb dat een groot 
gedeelte van mijn leven ook geloofd, maar nu geloof ik het niet meer. 
Jarpn geleden, ik was nog jong en vol van een enthousiasme, dat 
met »nuchtere(( wetenschap slecht samengaat, vertelde ik eens aan 
een steunpilaar van en vurig kampioen voor de ultra rechtzinnige 
kerk van Teylers bibliotheek, die alleen theologische en natuur- 
wetenschappelijke boekwerken bevat. Toen trof mij, als een slag in 
’t gezicht, ’s mans leuke opmerking : »welke van de twee zouden wel 
het meeste dogmatiek bevatten ?c( Dat leek me toen een vraag, te 
gek om er op te antwoorden en een uitvloeisel van volslagen onwe- 
tendheid omtrent het wezen en den aard van het natuurwetenschap- 
pelijk onderzoek. 
Nu weet ik beter. Door veel te zien en veel te denken, met geestdi ift ja, 
maar genoeg getemperd om er niet door te worden beheerscht, heb 
ik geleerd en leer ik steeds meer, hoeveel wij niet weten en hoezeer 
wij daardoor geneigd zijn »alles voor mogelijk te houden®. 
Nog ouder en nog taaier, dan de boven ter sprake gebrachte 
)) leerstelling® van Aristoteles is de theorie der ))doelmatigheid in de 
levende natuur.® 
Van het oogenblik af, dat bij onze kinderen met de spraak ook 
het bewustzijn ontstaat, niet ontwaakt, ligt in hun mond het woordje 
))waarom® bestorven en ieder oogenblik staan wij met den mond vol 
tanden voor die vragen der eenvoudige kinderziel. Zoo vragen ook 
wij nog en dat vragen, die behoefte aan weten niet alleen, maar aan 
begrijpen vooral, aan het kennen niet slechts van het hoe, maar 
in de eerste plaats van het waarom, is de ware siempel van ons 
menschzijn. 
Van oudsher waren er twee middelen in gebruik om die echt 
menschelijke behoefte te bevredigen. Het eene was redeneeren, het 
andere twijfelen en onderzoeken. Die drang om te begrijpen uit zich 
’t eerst en het meest in ontzag en in vrees voor het onbekende, voor 
wat niet onmiddellijk waarneembaar of zichtbaar is. Dat zien wij niet 
alleen bij jonge kinderen en bij wilde volken, ook onze veel geprezen, 
