96 
DE BEZIELTNGSTHEORIE. 
verlichte en ontwikkelde stamgenooten zijn er alles behalve vrij van. 
Wat anders is toch dat bijgeloof over en de vrees voor weinig waar 
te nenaen dieren, zooals uilen en vleermuizen, de angst, die zoo 
velen bevangt in den donker, de schrik voor het sterven, dien ook hij 
die ))vast in het geloof« is wel ontkent maar desniettemin slechts 
al te duidelijk vertoont, wat is dat anders dan angst voor wat wij 
niet begrijpen? Nu waren er al in de oudste tijden, zijn er nog bij 
de laagst staande wilden, die daarvan gebruik maken om macht te 
krijgen en te houden over een grooter of kleiner aantal medemenschen. 
Zij weten vaak meer, kunnen altijd beter redeneeren, dan de groote 
hoop, boezemen daardoor ontzag in en vinden daardoor gelegenheid 
tot bevrediging van een tweede, echt menschelijke aandrift, die om 
te heerschen, om anderen te dwingen tot gehoorzaamheid, tot het 
doen van wat de heerscher goed of nuttig vindt. Dit hoeft niet altijd 
een eigen bevoordeeling mee te brengen, vaak geschiedt het inte- 
gendeel met opoffering van eigen rust en voordeel, is de heerschappij 
er eene van zuiver ethischen aard. Maar een heerschappij is en blijft 
het en de bevrediging van een sterken, bewusten of onbewusten 
aandrang. Zoo ontstaan en ontstonden godsdienst en kerk, in den 
meest uitgebreiden zin van het woord. De grondslag, waarop deze 
echt menschelijke instellingen berusten, moge algemeen menschelijk 
wezen, iedere godsdienst en iedere kerk is gesticht door één of door 
weinig menschen, zij staat en valt met de geestelijke overmacht, 
met het gezag van één of van weinig personen. De volgelingen, de »kin- 
deren« der kerk, moeten zich geloovig overgeven aan de ))openbaring« 
die de ))fundamenten der gemeenschapc( uitmaakt. Met welke ge- 
welddadige middelen de kerk in den »goeden ouden tijdc< die kin- 
deren dwong en bij ongehoorzaamheid kastijdde, te vuur en te 
zwaard haar i^eeuwige waarheden^ op trachtte te dringen, is genoeg 
bekend. Want, en dat kon, gegeven de aard van de menschelijke 
natuur, niet uitblijven, er moesten botsingen komen tusschen dat 
gezag van enkelen en de behoefte aan weten, om te vragen 
waarom, van velen. Zoolang de kinderen klein zijn, ervaringen 
van allerlei aard nog geen blijvenden indruk hebben gemaakt op 
hun bewustzijn, kan ieder antwoord op hun ))waarom(( hen bevre- 
digen. Weldra gaan zij echter bestaande voorstellingen met elkan- 
der en met de nieuwe, die de beantwoorders hunner vragen hun 
bijbrengen, vergelijken. Dan komt de twijfel en ontstaat de strijd 
tusschen den aangeboren aanleg om te gelooven en de behoefte om 
))zelf te zienc(. Er zijn er, die dien strijd schuwen en ook zijn er, 
bij wie het vermogen om te vergelijken zwak is ; zij leggen zich neer bij 
