DE BEZIELINGSTHEORIE. 
97 
het gemakkelijker gelooven. Anderen verwarren zich in de tegenstrij- 
digheden en geven den strijd op, zonder dien tot een beslissing uit 
te vechten ; zij zeggen : alles is ijdelheid, laat ons eten en drinken 
en vroolijk zijn. Nog weer anderen, de besten, rusten niet, maar 
zoeken en zoeken, tot de dood hen, midden op hun moeielijk pad, 
verrast, zooals den zoeker naar waarheid in de »dreams« van Olive 
Öchreiner. Zij worden door de eersten diep beklaagd, door de tweeden 
uitgelachen, maar later is het nageslacht hun dankbaar voor hun 
weg banen. Zoo is het beeld van heel het menschdom, van onze 
vroegste Voorouders af tot heden, voor ieder mensch, van de wieg 
tot aan het graf. 
Noch bij het individu, noch bij den mensch als produkt van het 
voorgeslacht, kan deze ontwikkelingsgeschiedenis zonder moeielijk 
uit te wisschen gevolgen blijven. De lange tijd, waarin gelooven op 
gezag het eenige middel was, dat met succes werd aangewend om 
de behoefte aan begrijpen te bevredigen, moest wel een diepen 
indruk achterlaten. 
Af en toe vinden de biologen, op plaatsen waar in lange geologi- 
sche tijden de uitwendige levensomstandigheden weinig zijn veran- 
derd, op de zeer diepe plaaxsen in den wereldoceaan, op hooge, 
afgezonderd staande bergtoppen, zoogenoemde relicten. Dit zijn ver- 
tegenwoordigers van vormen, die men meende dat waren uit ge- 
storven, gesneuveld in den strijd om het bestaan met beter toegeruste 
planten en dieren. Met zulke relicten laten zich sommige voorstel- 
lingen in den geest der menschen vergelijken. Ik reken daartoe de 
meening, dat alle vormen, kenmerken en eigenschappen van levende 
wezens nuttig en doelmatig moeten zijn. 
Wilde volken en jonge kinderen verpersoonlijken alles, niet slechts 
levende lichamen maar ook doode voorwerpen en zelfs de natuur- 
krachten. Wat zij niet in hun macht hebben, storm en onweer, 
droogte en ziekte, boezemt hun vrees in. Door middel van zoenoffers 
pogen zij die miachten gunstig te stemmen, evenals zij het zouden 
doen met menschen, die machtiger zijn dan zij zelf en die zoenoffers 
bestaan uit dingen, die hun zelf ook het aangenaamst en het liefst 
zijn. Reeds waar ))godsdienstc in dezen primitieven vorm bestaat 
zijn er, zooals ik reeds zei, enkelen, die hetzij dan door zelfsuggestie 
of uit berekening, hun stamgenooten weten te overtuigen, dat zij 
nader bij de góden staan, der góden j>stedehouder« zijn, met hen 
bevriend zijn of hen beter kennen en daarom de aangewezen perso- 
nen zijn om hen gunstig te stemmen of te verzoenen als zij boos 
zijn. Dat is de oorsprong van een ))kerk«, die de gemeente voorschrijft, 
