98 
DE BEZIELINGSTHEORIE. 
wat zij te gelooven en te doen heeft. Dat zulke góden der menschen 
evenbeeld waren — later heeft men de zaak omgekeerd — spreekt 
van zelf. Zoo moest ook van zelf de voorstelling ontstaan, dat de 
voorwerpen, die men iets zag doen, de levende wezens, evenals de 
menschen, doelmatig handelden. Toen nu langzamerhand de gods- 
diensten meer en meer vergeestelijkt werden, zoodat de ))priestercc 
des te beter het profanum vulgus naar zijn inzichten zou kunnen 
leiden (ik beweer niet dat dit zijn doel was, het was in ieder geval 
een gevolg) werden de godheden met hoe langer hoe grooter en 
geheimzinniger macht bekleed, tot deze richting in het ééngodendom 
haar eindpunt bereikte. Alles wat men bij den mensch als een deugd 
beschouwde, wijsheid en goedheid, had de god in de hoogste mate, 
maar ook van zijn ondeugden of van wat de tegenwoordige zedeleer 
als ondeugd beschouwt, afgunst en jaloezie, wraakzucht tot den bloede 
toe, was zij niet vrij. Haar almacht had alles wat er is geschapen, 
))zoo dat het goed was«. Dat goede bestond eerst in het voordeel, dat 
de mensch er van had, want de mensch was het middelpunt van de 
wereld en het maken van een mensch uit »stofc( was, in alle my- 
thologieën, de laatste en hoogste scheppingsdaad. Deze anthropocen- 
trische (anthropos = mensch, centrum = middelpunt) wereldbe- 
schouwing is zoo oud als het menschdom. Kan het ons dan verwon- 
deren, dat zij nog voor een groot deel de geesten beheerscht ? 
))Les idéés marchent« ; ja zeker, maar uiterst langzaam. 
Sedert Darwin ons heeft bewezen, dat de levende wezens, die 
thans onze aarde bevolken, op natuurlijke wijze kunnen zijn ontstaan, 
dat derhalve een boven- dat is onnatuurlijke oorzakelijkheid niet 
aangenomen behoeft te worden, is er nauwelijks een halve eeuw 
verloopen 1 
Zoo zegt nog de als helder denker en scherpzinnig en vlijtig onder- 
zoeker terecht beroemde Louis Agassiz, in zijn in 1857 verschenen : 
»Essays on Classificationcc, dat; ))alle verschijnsels uit de geologische 
opvolging en de geografische verspreiding der levende wezens, uit 
de embryologie en de anatomie, uit de systematische plant- en dier- 
kunde, in één woord, alle feiten der natuuilijke historie een taal 
zijn, waarin de schepper ons de geschiedenis der schepping verhaalt, 
tot ons vermaak (delight), onze leering en ons voordeel. Als wij uit- 
drukkingen bezigen als »de taal der natuur« en de ))verklaring der 
natuurc(, spreken wij niet figuurlijk, maar letterlijk. « 
Wie onbevooroordeeld rond kijkt in de wereld moet wel worden 
getroffen door de inconsequenties, die deze voorstelling onvermijdelijk 
mee moet brengen. Ik wil mij daarin nu niet verdiepen, want het 
