140 
NICOLAAS WITSEN ALS MAECENaS. 
[n de handboeken wordt dan later een min gunstig »archiefstudie- 
oordeel« als onomstootelijke historische waarheid aanvaard, en vaak 
nog wat aangedikt. Zoo lezen wij in Het Land. van Remhrandt (II 
II, 386): ))De jongste levensbeschrijvers van N icola as Witsen maken 
zwarigheid dien Amsterdamschen burgemeester uit de laatste jaren 
der 17de eeuw een groot man te noemen. Volgens hen heeft hij noch 
in de wetenschap uitgemunt, noch in de staatkunde, en is hij niet 
meer geweest dan een achtenswaardig middenman k Ware Witsen 
verbonden geweest aan eene universiteit, hij zou niet doorgegaan zijn 
voor een leeraar van den eersten rang. Als minister van een alleen- 
heerscher zou hij in de geschiedenis van zijn land of van Eui-opa 
geen diepe sporen van zijn bestuur nagelaten hebbencc, enz. Met alle 
respect voor Cd. Busken Hliet, komt het mij toch voor dat deze zijne 
transcriptie in zou gevaarlijk is en zinledig — tot de geschiedkunde 
behoort m. i. eene dergelijke «waarschijnlijkheidsrekening^ al evenmin 
als tot de wiskunde. 
Of Ntcolaas Witsen nu wel zoo'’n groot staatsman was, — ’t verval 
der 'I8de eeuw heeft hij niet tegengehouden,.... of hij zoo'n groot 
geograaf, zoo'n groot geleerde was, enz. altemaal vingen, die zich 
in ’t genre van een gezelschapsspel en in interessant discours laten 
bepraten, en die sommigen stille bevrediging mogen geven door ze 
Farizeesch-ontkennend te beantwooi-den ! 
Ik wil er niet te veel van zeggen, merk alleen op dat een man van 
Witsen’s veelzijdigheid moeilijk een alleszins bevoegd beoordeelaar 
kan vinden; een »archivari.>c(, hoe geleerd ook, is daartoe geenszins 
aangewezen. In de natuurwetenschap pleegt men zich in een soortge- 
lijk geval — men denke aan universalisten als een Von Humboldt, een 
JuNGHUHN, — wijselijk van een ))vakc< -oordeel te onthouden. Voor 
historieschrijvers schijnt die zelfbeperking moeilijk. De bekende 
Fransche spreuk: il riy a pas de grand homme pour son valei de 
cham^or. laat zich tot eenige andere categorieën van «volgers« uit- 
breiden, zonder aan juistheid te verliezen. 
Allereerst moge over Witsen’s twee voornaamste gedrukte werken,. 
«Scheepsbouw* en «Tartarijecc — ook nu bij de beoefenaars der 
wetenschap nog niet geheel vergeten, — hier een en ander gezegd 
1) Zelfs al denkt men daarbij niet aan het akelig type door de Géne- 
STET geschetst (»Zoo’n middelman, wat heb je er an? Zoo’n sukkelaar, 
zoo’n modderaar !«), zoo is toch de naam middenman voor een in ieder 
geval zoo hervorragende figuur als N.W. geweest is, buitengewoon on- 
gelukkig gekozen. 
