194 
DE PIIASENLEER. 
I 
Ruim dertig jaren geleden was op scheikundig gebied het verklarende 
element in breedte en diepte nog zeer beperkt, al had ook de 
atomenleer aan de empirische wetten der enkel- en veelvoudige ge- 
wichtsverhouding het karakter van rationele gegeven. Astronomie en 
physica gaven op haar gebied een dieper inzicht in den samenhang 
der verschijnselen , die trouwens eenvoudiger waren dan de chemische. 
Zy werkten met meer algemeene begrippen — massa , snelheid , 
kracht en soortgelijke — ; op haar gebied kwam de wiskundige 
analyse tot haar recht , de meest volmaakte vorm van deductief denken. 
Reeds in het begin dezer eeuw had berthollet een krachtige 
poging gedaan , om ook aan de scheikunde een mechanischen grond- 
slag te geven. Hij voerde ook daar het begrip massa in en trachtte 
de werkingen te verklaren met behulp dier massa’s en van de schei- 
kundige aantrekkingskracht of affiniteit. De scheikundige kennis van 
dien tijd was echter nog te beperkt, het feitenmateriaal te gebrekkig 
en te onvolledig , om zulk een behandeling toe te laten , veel minder 
nog te vereischen. Berthollet zou in dit deel van zijn arbeid eerst 
een halve eeuw later de waardeering vinden , die hem toekwam. 
De leer van de chemische affiniteit, als van een bepaalde en onver- 
anderlijke grootheid voor elk gegeven paar elementen, van berthollet’s 
tijdgenoot bergman , viel meer in den geest der chemici van die 
dagen. Zij zou voor langen tijd het eenige begrip zijn , gebruikt voor 
de verklaring der scheikundige verschijnselen. De verklaring was 
dan eenvoudig. Naar het bedrag dier affiniteit verbonden zich de 
stoffen met elkander en verdrongen zij elkander uit de verbindingen. 
De arbeidskracht der scheikundigen van de eerste helft der vorige 
eeuw werd in andere banen geleid. Er ontbrak nog zooveel aan de 
grondslagen der jonge wetenschap. Groote uitbreiding der feitenkennis 
was in de eerste plaats noodig ; men moest meer grondstoffen en 
verbindingen leeren kennen en de voor waarden voor haar ontstaan. 
De groote berzelius bracht de affiniteit in verband met de electriciteit , 
waarmede davy zulke opzienbarende scheikundige ontledingen had 
weten te bewerken. Zijn electro-chemische theorie van de affiniteit 
veranderde echter niets aan het karakter van de laatste als een 
statische kracht. 
De leer van het arbeidsvermogen van mayer en helmuoltz, die 
