DE PHASENLEER. 
197 
vormde zich dan ook kwikonychloride en dit exotherme proces leverde 
de warmte voor het eerste endotherme. Nu kan een onvoltooide 
reactie gelijk de boven genoemde, beschouwd worden als twee reacties, 
die in tegengestelden zin verloopen ; waarvan de ééne exotherm de 
andere endotherm is en die elkander in evenwicht houden, en zoo zou 
er op berthelot’s standpunt wat van te begrijpen zijn. Op zulk een 
wijze trachtte berthelot de verschijnselen , die, streng genomen, met 
zijn beginsel niet strookten , er mede in overeenstemming te brengen. 
In tal van gevallen wist hij de rekening zóó op te maken , dat per 
slot van rekening het geheele proces een winst, althans geen verlies, 
van warmte opleverde. Het bleek echter , dat zuiver endotherme che- 
mische processen even goed plaats vinden als exotherme en dat zij 
bij hooge temperaturen zelfs regel moeten worden. In elk geval bleef 
het onvoltooide van het proces voor berthelot een bezwaar. Er komt 
voor elke theorie een oogenblik, waarop nieuwe feiten bekend worden, 
die zij niet meer ongedwongen kan verklaren. Dit is dan de eerste 
aanwijzing, dat de theorie wijziging behoeft of door een geheel nieuwe 
moet vervangen worden. De onvoltooide reacties waren zulk een 
teeken voor de oude afiiniteits-leer , die berthelot met zijn beginsel 
niet kon redden. 
Guldberg en waage publiceerden in 1867 de bekende wet der 
massa- werking , waarmede de beschouwingen van berthelot weder 
aan de orde kwamen en beter wiskundig geformuleerd werden. De 
mechanische grondslag kwam terug , steviger en hechter dan vroeger ; 
de scheikunde had er , zooals wij zagen , behoefte aan en was onder- 
wijl geschikt geworden om als een gebouw op zulk een grondslag 
te verrpzen. Een andere opvatting der scheikundige reacties brak 
zich baan. Zij waren niet de uitkomst van den strijd van een gegeven 
aantal standvastige affiniteiten. Het begrip van reactiesnelheid werd 
ingevoerd. De laatste werd gemeten door de hoeveelheid stof, die 
in de tijdseenheid werd omgezet. De reactie-snelheid was evenredig 
met de massa’s der stoffen , die op elkander werkten ; dit leerde de 
wet van guldberg en waage. De massa’s werden dan in moleculair- 
of aequivalent-gewichten uitgedrukt. De reacties , die slechts in ééne 
richting verloopen — de afloopende of eenzijdige — b.v. de ont- 
ploffing van buskruit en de onvoltooide konden nu in hetzelfde schema 
geplaatst worden. De laatste waren omkeerbare werkingen, die te- 
gelijk in tegenovergestelde richting plaats vinden en tot een evenwicht 
leiden. Dit evenwicht treedt in , als de snelheden der tegenoverge- 
