DE PHASENLEER. 
199 
den. Onbekend in aard en wezen bleef zij als vroeger , al was 
er na van ’t hoef wat meer te zeggen van haar verband met de 
temperatuur. Doch ook met onbekenden kan men werken , als hun 
bedrag sleclits door een getal kan worden uitgedrukt. En door den 
experimenteelen arbeid van ostwald en anderen kon men spoedig 
over een groot aantal bepalingen van zulke grootheden beschikken. 
Men kon — zonder ze te herleiden tot bekende kinetische toestanden 
der stof of op andere wijze door te dringen tot haar wezen — het 
verloop der scheikundige werkingen bestudeeren. Die studie betrof 
voornamelyk de onvoltooide tot een evenwicht leidende reacties, die 
als twee in tegengestelden zin verloopende werkingen opgevat worden. 
Wellicht maken zij — buiten het metastabiele gebied — den ge- 
heelen inhoud der scheikunde uit. Dat wij zooveel reacties slechts 
in eéne richting zien verloopen , vloeit dan voort uit de uiterst geringe 
snelheid der tegenovergestelde , die practisch nul gesteld kan worden. 
Wij leven op de aarde onder een geheel van physische omstandig- 
heden van temperatuur, drukking, enz., dat binnen vrij nauwe 
grenzen besloten is. Al heeft het vernuft van den mensch die grenzen 
in een kleine omgeving aanmerkelijk weten uit te breiden — tem- 
peraturen tot — 250*^ en drukkingen tot meer dan 2000 atmosferen 
zijn bereikt — de grenzen vallen niet weg en zyn nog uitzetbaar 
te noemen met het oog op de toestanden in de hemelruimte. 
Aangezien de phasenleer zich bezig houdt met de studie van het 
evenwicht, uit omkeerbare werkingen voortvloeiend , moeten wij aan 
de laatste nog een oogenblik onze aandacht wijden. 
Een werking, die onder dezelfde omstandigheden gelijktijdig in 
twee tegenovergestelde richtingen verloopt, heeft voor een gewoon 
menschenverstand iets vreemds en onbegrgpelijks ; het is als een 
steen, die valt en stijgt tegelpk. Het is dan ook niet te ontkennen, 
dat elk werkelijk plaats vindend natuurproces slechts één bepaalde 
richting kan hebben. Een zuiver omkeerbaar proces, dat onder vol- 
komen gelijke omstandigheden even goed in den éénen als in den 
anderen zin kan plaats vinden , is dan een limiet of grensgeval , 
waartoe men twee tegenovergestelde werkingen zoo veel als men 
wil kan doen naderen. Onderstellen wij een verticalen cylinder met 
een zuiger zonder gewicht, die er zich zonder wrijving in beweegt. 
Laten wij de drukking onder en boven den zuiger beurtelings met 
een klein bedrag de andere doen overtreffen , dan beweegt de zuiger 
zich beurtelings naar boven en naar beneden. Laten wij de afwisse- 
