'3 
Korten, of 
Pingels. 
R«fn Hè. 
Dhfctii. 
e.8o. 
TmuI. JE- 
Avtmti 
tap. 40. 
Hare uyt 
deezc üoo- 
meu. 
Weekc 
Harz. 
PRUYMBOOM. 
l&Mttbl.t 
*t 74- 
Am. Lufu. 
lib. I. 
Teer en 
Pek oyt 
deeze Boo- 
men. • 
IW. I- 30 
t*$. if. 
Water , 
de Teer. 
tonnen. 
45 Penne-,Pek-, of Pynboom. Pruymboom. 4<5 
loop , en de Ztrikmgen , of 't neerfchietcn der Ca- XVII HOOFDSTUK. 
tarrhen. 
DeKorlen, êfPirtgels, dcczer Vruchten, zijn droog 
cn warm in den eerften Graad. Dc varifche zijn dc 
befte, de oudfte dc argfte; want dccze verhitten de 
Maag, en verwekken Hoofdpijn. In Water gekookt, 
tot dat ze week zijn geworden ; geftoten, met Zuy- 
Jtcr cn Corintlicn vermengd , dan met Nat van Kalis- 
vlccfch gcbruykt , zijn ze goed voor een benauwde 
Borft, verouderde Hoéft , korten Adem , onmagt des 
Ligchaams , geraakte of beevende, J'gtige , cn Gal- 
achtige Men fi: hen : verfterken de Alaag, openen dc 
verftoptheyd der Lonqe , geneczen de gebrecken der 
zelve, en drijven uyt alle taye, verrotte, en (lijmeri- 
ge vochtighecden. 
Dccze Pmftls , als vet cn feharp van, aart , moeten 
niet rauw gegecten worden , ten ware men haar ccn 
tijd lang in Water leyde, om uyt te trekken hare fcha- 
dclijkhcyd. Dan is 't noch beft , datze met Zuykcr 
en Honig werden genuttigd : dus helpen ze ook de 
geenc , welke Bloed fpottwen. 
Zes of agt druppelen van dc Oly , uyt deeze Korten 
getrokken, warm gemaakt , en op dc beroerde of bee- 
vende Leeden geftreeken , is zeer dienftig voor dezelve. 
Eenige druppelen dcezerOly in eenEy gemengd, ver- 
fterkt het Ligchaam , cn geeft bequaamheyd om een 
Vrouw noch beeier te vergenoegen. 
Uyt dcezc Boomen vloeyd een klare, fchoone, wel- 
riekende vcttigbeyd , bij elk bekend met de naam van 
Pejïna , Pix ü'rjca , of Colophoma , na de Stad Colo- 
fhoH , gcleegcn in lonia , van waar dc befte komt. 
Tweederlcy (lag dcezcr is'er, weeb en hardibey- 
de zijn ze warm en droog, verzachtende, zuy verende, 
vertccrendc, cn fcheydende van aart. 
De Weeks Harz. , ingenomen met Zyroop van Al- 
ihtta , of witte Aialue , verdrijft ccn zware Hoeft. 
Is ook zeer bequaam in Plaaftcrs of Zalven , welke tot 
varjfche Wonden werden bereyd. 
Dc dréoge H.tru , niet al te bleek noch dor , maar 
bros, doorzichtig , van vcrwc na den geclen trekken- 
de , die ook een Wierookachtige reuk heeft , werd 
voor de befte gehouden. Gtpulverizeert , in een wit 
doekje gedaan , en daar mee op den Aars-darm ge- 
Hopt, of anders op ccn vuurkool gelegt , en dc rook 
van onder ontfangen , docd dezelve , als ze uytgezakt 
is, weer optrekken. In Water gezoden, cn zich zom- 
tijds daar mcê gewaffehen^ maakt ccn z-uyver Vel , en 
neemt wech 't overvloedig Hayrr. genceft alle varjfche 
Wonden; cn, mctWijn gedronken, c\n)\t'x. Graveel af. 
't Zwartsel, of Rotd , van deeze Harz, , in 't Ld- 
tijn genoemd Fttligo , droog van aart , doch zonder 
eenige fcharpheyd , werd goed gehouden voor tranen- 
de of lopende Oogen. Men docd ze ook in den Inkt dcr 
Boekdrukkcrs , met Azijn cn Gom van Arabtcn : voor- 
tijds heeft men ze gcbruykt in dc fehrijf-inkt ; gelijk 
Amatus Lusitanus getuygd. 
Uyt 't Hout dcezcr lioomcn , inzonderheyd van dc 
roode Dennenboom , bij dc Latijnen genoemd Abtei en 
Picea , werd door 't vuur getrokken de klcevcnde 
' Vochtighcyd , van welke de weeks de naam van Teer, 
' de harde van Pel^ heeft bekomen , in 't Latijn gehec- 
tcn Pix Liquida , en Ti X Sicca ; dat is , vloeyende en 
drooge Pek^: warm cn droog in den tweeden Graad , 
dun van dcelcn : word gemengd in Zalven , welke 
men bereyd om te verz-aehtcn , vermonden, rijpte 
rmken , tc bijten , cn te reinigen. Om inwendig te 
p gebruyken , houd men het ondienftig. 't Water, 't 
welk ftaat op de Teer, in Tonnen gedaan, als dezelve 
werden geopend , of ook van zelfs daar uyt zijpeld , is 
Zeer goed voor pijn in de Armen cn Beenen , bij [j:ia( 
vlcefch , of met een opening : ook voor qaten in de- 
zelve, welke pijnlijk vallen, cn niet wel konnen genec- 
zen worden , wanneer men 't zoo koud met dc hand 
twee of driemaal 's daags over de pijnlijke plaats ftrijkt. 
Enen met dien naam in "t Needer- Verfchey- 
landfth .wel bekenden Boom, werd dc iiimta 
in 't Latijn gehecten Prunus : in 't 
//öO^»^fJPrLAUMEN-BAUM , QuET- 
schen-, of Wetschfn-eaum : in 
't Franfch Prunier , Prunelier , 
cn Davoines : in 't Italiaanfch Pruno. 
Hier van worden zeer veclc aangenaam-vcrfchillcndc Veelerlej 
fooiten , en fmakelijke Vruchten gevonden , welker Soorten, 
namen wij hier , korthcyds-halvcn , niet vermelden: 
alleenlijk zullen wij , om des gemcenen voordcels wil, 
in acht ncemen hare Queeking cn verzorging in 't al- 
gemeen , vermits ze doch al tc zamen van dezelve' aart 
zijn. 
Van naturen beminnen zc een gemeene , luchtige, Waarnee- 
zandige, cn ongemeftte aarde : ccn openc vryc lucht , rrun^dee. 
en veel Water. Wil iemand haar verplanten in een mca 
kleyigc grond , zoo moet hij dc kley , drie voeten in 
'trond, wel met zand en goede aarde doormengen: 
daar na haar in dezelve zetten , met een afneemende 
Maan van Februartus of Afaert , als de Baft vaft om 
dc Stam zit , op zulk een wijze, dat geen hollighcyd 
onder de Wortel blijve. Dien gchcelcn Zomer, cn 
ook eenige daar op volgende Jaren , moet men ze dik- 
maal met Water begieten , en haar voor alle vcttighcyd 
zorgvuldig bewaren , wijl zc dezelve gamfchlijk niet 
verdragen konnen : ook werden dc Vruchten zelfs hier 
door veel flechter , cn vallen hgtelijk , als een ontijdi- 
ge geboorte, voop den tijd af. Gtduldclijk konnen 
ze langdurige frrenge koude , en alle ongclccgcnthee- 
den des geheckn Winters uyrfraan. Geevcn gcmccnc- 
lijk in den aanvang van April , of ook wel wat later, 
hare Bloemen : waffen haaftlijk op , en werden zeer Aanwin-, 
vermeenigvuldigd ; 't welk gevoeglijk gefchicd op de n '"g- 
drie volgende wijzen.. 
Eerft , door middel van Fnten en Zuigen op haars Eerilewij- 
gelijke, voortgekomen van een Kod , of van ccn jon- zc, door 
gc bij de Wortel uytgefchootc Spruyt ; 't welk men, Kn,| ng. of 
als van cencrley natuur zijnde, aldcrbcft heeft bevonden, 2,u ^S m S- 
inzonderheyd wanneer zulks gcfchied in 't midden van 
dc Maand A/aert, met ccn waiTende Maan, als dc gc- 
voeglijkfte cn bequaamfte tijd tot dit werk. 
Tenanderen kan dc aanwinning dcczer Boomen zon- Tweede 
der groote moeytc gefchicden door 't Zayen of ftccken Wl i«* 
der Steenen, of Korlen , op deezc wijze. 
Pluk met uw hand af dc Ix-fte cn fchoonfte Pruy- door't 
men , van zulk een foort als gij begeerd , wanneer zc " ye £' °^ 
een bcquamc, matige rijpheyd hebben bekomen , °n- i)erSt( . c _ 
trent 't vierde deel cener uur voor volle Maan : leg zc nuu 
dan neer op een droogc plaats , tot dat dc Maan weer 
yol is: neem vervolgens dc Steenen daar uyt , laat re 
wat wind-droog werden , en bcwaarzc zorgvuldiglijk 
tot op de naaft-komende Moert : ftcck zc dan ccn klevn 
Üd cener vinger diep in de aarde, welke zandig, luch- 
tig, cn geenzins vet zijn moet , een dag of meer na 
volle Maan. Als zc opgekomen zijn, moet men ze 
niet roeren , maar drie volle Jaren agtcr ccn op dezelve en hoe 
plaats laten ftaan : daar na neemt men zc uvt de aarde men daar 
op , en men fnijd af dc gehcclc rcgt-nccrfchictcnde „^t")^ 
Hert-wortel , tot aan dc bovenftc zijde-wortelen toe: delen, 
doch over de afgelhccde plaats doed men ccn weynig 
Wafch , of andere Plcifter, op dat 't Zap , waar in de 
gehecle welvaart des Booms beftaat, niet wech vlocye. 
Voorts plant men zc met ccn afgaande Maan in Afaert 
op zulk een plaats als men wil : doch men moctzc rij- 
kelijk met water begieten ; zoo zal men becter Vruch- 
ten hebben van deezc, als van die door manier van£«- 
ten zijn aangewonnen." * 
Ten derden worden dccze Boomen vermeerderd Derde wij- 
door dc konft van InocKleeren; 't welk gevoeglijk ge- ^ 0 ' c ^ 0 a (j"_ 
fclücd 
