47 
Beschryving van de Boomen, I Boek, 
fchied in 't laatfte , of ook in 't midden van Julius , 
op dc gcdagtc jonge Boomtjens , uyt Korlen voort- 
gekomen j of op dc jonge van de oude uyrge- 
lopene Lóten ; niet aan beyde de zijden van 't Lot , 
regt teegens over malkander , maar de eene InocnUtte 
een hand breed hooger als de ander. Als ze nu bcklee- 
* ven zijn , zoo moet men ze in 'l volgende Voorjaar , 
wanneer zc beginnen uyt te fchictcn , een vinger breed 
boven de hoogde Inoculatie aflhijdcn , cn geen andere 
Uytloopzelcn daar aan laten ; op dat ze door dezelve 
in hare kracht niet verminderd wierden ; maar, al 't 
voedzel alleen genietende , dies te fterker mogten 
groeyen. 
Groene Decze Boo m (van welke ik een geheel groene en wel 
Pruymen. fmakendc Vrucht heb gezien bij den Hoog-Eedelen 
Heer Bernard Conders van Helpen, Ridder van 
S. Michiel, Hegr tot Huz.inga, cn Prafïdent der Ed. 
Mog. Hccrcn van de Ommelanden tuflehen de Eems 
cn Lauwers ) wierd van de Magtige Cyrus , Koning 
der Peruanen, zoo zeer bemind , dat hij overal, daar 
hij nieuwe Lufthoven en groote Thuynen deed aan- 
ftellen, ('t welk van hem dikmaal, als hij daar toe ge- 
lecgcntheyd zag, doorzijn gantfcheRijk wierd ge- 
daan ) dezelve niet alleen deed beplanten met vccle 
Koning 
Cyrus, een 
zander- 
ling lief- 
hebber 
Boomen. 
Pruy 
Curt. 
Symph l.i 
tsf 16. 
HUfi.Uh. 
l.up.tjj. 
Tl'chf. 
Hifi. Plan. 
tap. 1/3. 
Mattb.l.J 
Gcdroogdi 
Pfuymen 
van Da- 
ma [co. 
Lufttan.l. 
i S 6. 
DIapru- 
num. 
Korlen. 
Cxltn. l.j. 
Simp. 
Tr*g, Ub. 
3 '-3*- 
mboomen , maar ook beval , dat men zijne Be- 
graafnis-plaats zou maken onder de fchaduw der zelve: 
waarom ook , op zijne begeerte , zijn Graf met allcr- 
Icy foorten van'dcezc Vrucht-dragende Boomen rond- 
om wïerd omzet. Als de onverwinlijke Koning A- 
L ex ander dc Groot uyt Judza weerkeerde tot dc 
Pasagardfn, had hij lult, om dit Graf te bezoeken, 
cn gebood Aristorulus daar in te gaan ; die, weer 
daar uyt komende, dceze Majcftcyr verhaalde alles wat 
hij daar binnen had gezien, volgens'tberigt van Stra- 
BO Cn CuRTIUS SYMI'HORIANUS. 
KRACHTEN. 
DE Bladeren van Pruymboomen verkoelen , en 
trekken te zamen. In Wijn gezoden , dcMond 
daar mee gcwalTchen , cn dc Keel gegorgeld , 
beletten 'r ncerfchicten der Zinkingen; gcncczcn ge- 
zwolle Lel, cn 't Tandvleefch. Wanneer ZC met Gom 
en lldik werden gezoden, verdrijven ze alle Crauwagie 
en Schurfiheyd. 
De Pruymen zelfs zijn koud in den tweeden , cn 
vocht in den derden Graad. Openen 't Ligchaam ; 
maar gecven weynig Voedzel ; dcrhalven zijnze al te 
zamen , inzonderheyd dc blauwe , ongezond te eetcn. 
Evenwel worden noch voor dc befte gehouden degee- 
ne, welk dun van Schel, en zoet van fmaak zijn. 
Dc gedroogde kjeyne ronde , cn de langwerpige, ge- 
noemd Pruymen van Damajco , zijn , om rauw te ee- 
tcn , goed cn gezond , doch noch bccter met Wijn 
cn Zuykcr geftooft : dc Maag aangenaam : verwekken 
Stoelgang, inzonderheyd als ze in 't begin van de maal- 
tijd werden genuttigd : neemen wech de verhitting des 
Ligchaams : verfiaan dc dorfl • maken eetens-lujl, cn 
drijven dc Gal uyt. Doch zijn niet dienftig voor ou- 
de perfbonen , die een koude en Jlappe Afaag hebben. 
Het Diaprunum , in de Apothcckcn zeer wel be- 
kend, werd gemaakt van de gemelde Pruymen vanDa- 
mafco, (bij verbaftcring gezegt Vamaft) en is in hit- 
sige Koortsen zeer bcquaam om 't Ligchaam tc ope- 
nen. 
De Korlen uyt de Pruym-jleer.en verquikken \Hert, 
en verfterken de Maag. 
De Gom deezer Boomen is van een kleefachtige cn 
heelcnde aart. Met Wijn ingedronken , breekt zc de 
Steen , en drijft zc uyt. Met Edik vermengd, en op 
't Vel der jonge Kinderen geftrceken , docd vergaan 
alle plekken cn on^uyverheeden ; volgens 't berigt van 
DlOSCORIDES, 
XVIII HOOFDSTUK. 
IBENBOOM. 
Eeze fchoone en beziens -waardige Verfthey. 
Boom voerd ook wel in 'r Needer- dc «amen. 
landfeh dc naam van Booghout : in 
'r Latijn Taxus, Arbor virosa , of 
Milus van Theophraftus : 'm'tHoog- 
dttytfch Eyben- , of Iren- cn Yben- 
baum : in \ Franfch Ir , of ook Yf : in 't Italiaanjch 
Tasso, ofMASSO. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend twee onder- Tweeder- 
fcheydene Soorten , re wecten , Taxus fccmina , of ]cySoot - 
Ibenüoom wyfjen, cn Taxus mas , oflBENsooM 
mannetjen ; beyde van ontrent ceven dezelve waar- 
nceming cn Quecking. 
Men ziet haar gedurig in ccn aangename en verma- Gedurig 
kclijke groenheyd. Zij beminnen een gemcene zandt- g roen - 
ge en wel-gemcrtte aarde , een opene vrye lucht , cn 
veel water. 
't Wijfje, of Taxus Fcsmina , brengt 2ecr vroeg in Ibentxxira 
't Voorjaar voort vecle kleyne , ronde, fchoon-lijf- Wi J f J c » 
verwigc , ncerwaarts-hangende , en zich onder hare 
Bladeren verfchuylcnde Bloemen , doch noyt eenig 
Zaad. Daar tccgens geeft dc Mannetjens Ibenboom , en Man. 
oi'Taxus Mas, in decze koude Landen ieder Jaar vol- ncl J cn - 
komen-rijpe Vruchten , onder zijne Takken , zonder 
Bloesem , zeer hol , en verre van malkander voortko- 
mende. Bijna zwart van verwc zijn zc, gefloten in een 
rood-verwig blaasje van ccn vermakelijke aanfehou- 
wing; 'twelk zich van zelfs opend, en zijn Zaad ver- 
toond. Decze Boomen zijn hard van natuur, en kon- 
nen zoo wel felle koude als andere ongcleegcntheedcn 
des tijds verdragen. Door' tweederley middelen kan Aanwio- 
menze bcquamclijk in deeze Gcwcften aanwinnen. mn £' 
Eerft door haar Zaad, 'twclk men in de aarde, of in Ecrftc wij. 
ccn Pot, ontrent de diepte van rweeduym-breed,zayd, ie, door 
met een afgaande Maan, 't zij in Februarius of in haac Zaatl * 
Maeri , na gelecgenheyd dat 'r. Weer zich aanfteld. 
Als 't twee Jaren lang in de aarde heeft gelecgen , ziet 
men 't eerft opkomen. 
Ten tweeden, door Takken , waar ontrent men dce- Tweede 
zcr wijs moet handelen : Snij met een volle Maan zoo "^'i zc ' 
veel Takken af als gij wilt , niet ouder dan een Jaar, ^iade 
doch daar ccn weynig twee -jarig Hout onder aan gcla- aarde tc 
ten moet werden : ftcek ze in de aarde , op ccn donkc- Gedan, 
re , of fchaduwachtigc plaats , en begiet ze dikmaal 
met Rccgcn-watcr ; zoo zullen zc in een korte rijd be- 
quame Wortelen fchicten , doch in 't eerft langzaam , 
ook uyt eygener aart krom, niet regt op. Men moet'cr 
derhalven bij tijds Stokken bij ftecken, om haar regt 
te doen opwaflen : daarenboven ieder twee Jaren haar 
van onder een weynig fnoeyen, zoo fullenzc dies tc 
bccter opfchieren , en een gemcencn Booms hoogte 
bekomen. 
KRACHTEN. 
DE Bladeren deczer Boomen blijven altijd groen, 
cn zijn warm van aart , volgens 'r berigt van 
Matthiolus en Lacuna. Wallen in Lan- 
guedoc, Spaanje, Griekenland, cn meet" andere warme 
Geweften. Veroorzaken dc Ee z,elen, Paerden cnMuy- 
len , als ze daar van eeten , de dood ; maar , gelijk 
Theophrastus fchrijft, geen Ojfen, Koeyen of Scha- 
pen: 't welk echter van Matthiolus en Joh. Bau- 
hinus wederlegt werd; zeggende, dat zoo wel decze 
als de andere Bccftcn daar van jlerven. 
't Hout heeft aan zich dezelve quaadaardighcyd ; ja 
doed de Menfchen , welke, om der Zonnen lütte wil, 
zich onder dé fchaduw deezes Booms wat ter ruft be- 
geeven , op een clendige wijze jlerven , wijl haar dc 
Keel allenxjens toegaat. Eevcn dezelve uytwerking 
heeft 
Bladeren ; 
voor de 
Beeften 
doodelijfc.' 
Laatn* Ub. 
4. m Diofc. 
Tktophr. 
Htft. Vlant- 
«?■">• 
Bauh. I. 5. 
fWM.T.1. 
Dkfe. U. 
1' tut ar ch. 
in Symp. 
Nicandtria 
.iltxifh, 
