69 
D A D E T. B O O M 
Tweeder- 
ley foorten 
Nochtwee 
andure- 
Waarnce- 
mint; der 
Dadel- 
booraeu 
Hoe eene 
der zelve 
is opge- 
queekt uyt 
cch harde 
Dadel- 
fteea. 
Eygentlij- 
ke be- 
iciiiijving 
XXVIII HOOFDSTUK. 
DADELBOOM. 
En fchoon en aardig Gewas , werd in 
*t Lanjn genoemd Palma , ook wel 
van zommige Phoenix, na 't Griek- 
fche woord *o/w$: in 't Hoogduyijih 
Dattelbaum : van dc Indianen 1 A- 
h*r: in 't Franfeh Datte, en in 't 
Italiaanfch Palma, of Tamarindo , en de Vruch- 
ten zelfs Battoli. 
Hier van zijnmijin haren aart bekend geworden twee 
verfchcydenc Soorten , cenige jaren lang mijne waar- 
aeemine en opzicht: onderworpen geweeft, namentlijk: 
Palma major , of crootl Dadelboom ; en Pal- 
ma MINOR 5YLVESTRIS , of KLEYNE WILDE DA- 
DELBOOM ; die ook gdiectcn word ChamjERiphes , 
of Palmites. Beyde zijnze van dezelve natuur. Bo- 
ven de nu genoemde werden noch twee andere Soorten 
gevonden , van welke dc eene 't rechte Wqjffo van de 
gemelde groote is , bij dc Indianen gehecten Lantor. 
Deezc brengt een kleyne Vrucht voort , ontrent zoo 
groot als ccnKars, van een zeer fchoone Oranje verwe. 
Uyt dezelve werd een zeer gezonde en lieflijke Oly 
gemaakt. 
Sij beminnen een goede, luchtige, zandige aarde , 
voorzien met een weynig oude twee-jarige Ptttrdemft, 
ccn-jarige Hoender-drck^, en 't Mol der vergane Boo- 
men , wel door een gemengd : een zeer warme , ope- 
nc, vrye , luchtige, en wel ter Zon geleegene plaats, 
genoegzaam bewaard voor alle Oofie- cn Noorde-wm- 
denx weynig water, 't welk niet daar op gegoten , of 
onder in de Pan gedaan moet worden , voor dat het 
cerft door de kracht der Zon warm of lauw gemaakt 
•is, wecgens de tecdcre natuur deezer Boomen, inzon- 
derheyd als ze noch jong zijn. Konncn dcrhalvcn ook 
in geenerley wijze verdragen de koude Herffi-reegenen, 
Sneeuw, Rijp , of fterke Winden. Moeten eeven hier- 
om, in een aarden Pot ontrent 't laarftc van April met 
een afgaande Maan gezet zijnde, ter helft van September, 
wat vroeger oflater, na gclegentheyd van 't Wecr,binncns 
huys gebragt werden, op een bequaamc plaats , nietom 
laag op dc aarde , maar om hoog, daar, gedurende dc 
Winter, dagelijks, of in 't begin om den anderen , daar na 
ieder dag een- twee- of driemaal vuur geftookt werd, 
na dat dc k°udeofVa>jï zulks komt te vercyfichen, van 
den eerften November, of wat eerder, tot ontrent den 
ïo.Maert. Vanboven moet menzc begieten meteen 
weynig lauw-gemaakt Rccgen-watcr , doch zoo lang 
de JVtnter duurd niet meer als cens , of ten hoogften 
tweemaal : ook niet weer buytcn in dc Zonncftralen 1 
Hellen , voor ontrent de Maand May , met ccn zoete 
Lucht, en zacht, aangenaam Regentje. 
Op deeze wijs heb ik de Palma major dactylï- 
tera , of groote Dadelboom , over de vijf jaren lang 
opgequeeb^ cn be^uaard. Hy was gelukkig voortgeko- 
men uyt een harde Dadclfteen , Anno itffl. met een 
afneemende Maan van May geftoken in ccn Pot, voor- 
zien met zulk een aarde, als hier boven befchrceven is: 
ik twijffelc gantfeh niet, of hij zou, na mijnen wcnfcji, 
langer in fhat geblceven, en ouder geworden zijn, in- 
dien niet de zeer flxenge en langdurige koude Winter 
des jaars 1658. hem cyndelijk , door een gering ver- 
zuym, van zijne Iccvcndigc groente had beroofd ; als nij- 
dig, dat ik in deezc Landen daar mcé zou pralen. Al- 
reeds had hij zcevcn of acht volkomcnc Bladeren aan- 
gewonnen, 't Verlies des zeiven veroorzaakte mij, ge- 
wifTelijk nietzondcrrccdcn, een zeer treurige aanfehou- 
winp^. 
Deezc Boomen groeven van naturen in Perzie» , en 
verfchevdenc Ooft-Indifche Eylanden. Schieten , uvt 
een kleyne , korte , marig-dikke cn bmyn-verwigc 
70 
Wonel, hoog cn regt op. Dc Stam is in zijne rondte <k«« 
dik drie, vier, of vijf voeten : dc nytwendigc Schorjfe Boomï * 
gelijk als gefchubt , of met Schariachtigc gedaantens 
en Teekenen omvangen , van verwe uyt den grauwen 
bruinachtig, 't Hout is week , en heeft inwendig een 
witachtig Marg , of Pit. Noyt verdeeld deeze Stam 
zich in eenige zijdc-tclgen : maar uyt 't bovenfre in- 
wendig Hert des Booms fpruytcn vecledigt bij malkan- 
der gevoegde, zeer fchoone, cn verwonderen s-waardi- 
ge blcck-groene Takken, welke men, in de aanfchoil- 
wing van buytcn , niet bemerken of ondcrfchcyden kan, 
vermitsze t'cencmaal digt met zeer bevallijkc donker- 
groen-geverw dc Bladeren, ccn weynig blinkende, zijn 
omvangen , welke veroorzaken , dat men de gemelde 
Talken niet ondcrfcheydcntli]k j maar alleen een gebla- 
derde Top, of Kroon, kan zien. 
Deeze Bladeren verfchillcn vrij veel in hare grootte: Gcftalte 
zommige zijn twee, drieën vier, andere wel vijf, zes, ^"BUdc* 
zcevcn of acht voeten lang ; gemeenelijk een weynig ren ' 
gelijk als j^ployd , cn drie-hoekig , gcuts-wïjze ge- 
vormd ; ccn vinger, duym , of twee vingeren breed , 
doch voor aan eyndigende in ccn fpits punt, effen ert 
Hecht. Hebben inwendig geen Aderen 1 dc Subftantie 
der zelve is die van 't Riet, of Sweerdkruyd , niet zeer 
ongelijk. In dc dikte is ook tufTchcn deezc beydewey- 
nig ondcrlcheyd. Van naturen ftaan ze regt op , doch * 
zijn ibmtijds aan haar uyterfre een weynig cn zeer aar- 
dig neerwaarts gebogen : ruiten op geene Steeltjens , 
maar komen rondom digt boven malkander als uyt de 
Steel voort, welken ze zeer meenigvuldig en digt om- 
helzen, gelijk men* in dc by gaande Figuur aan de 
afzonderlijk gefielde Tak kan zien : aan welke men ge- 
meenelijk ccne Steel, cn niet meer, matig van lengte» 
gewaarword; eerfr. met veel klevne Bloemen, daarna, 
met Vruchten beladen, in 't begin groen, daar na afih- Ged-ante 
grauw, eyndelijk, alsze rijp zijn , roodachti^-blmken- 
de van verwe; tien, twaalf, cn ook meer bij den an- 
deren te zamen gevoegd. Wecgens hare zwaarte ban- der Vrueh- 
gen ze neerwaarts : zijn van gedaante langwerping-rond, tc " - 
zoo dik als een gemecne Pruym, doch ruvm zoolang, 
van fubflantie vliesachtig , zeer zoet cn aangenaam van 
fmaak ; inwendig voorzien met cenige draadjens , en 
een vclachtig blaasje , waar in een langwerpige bri:yn- Kerne , of 
geverwdc Steen legt, met een dïep-ingefhecdene regt- Steen, 
dnor-lopende kerf ; ongemeen , ja bijna or> verbreek c- 
lijk hard ; welke echter, in de aarde geftoken , binneri 
vier of vijf weeken in deeze koude Gewcftcn voort- 
komt cn uytfpruyt. 
De Chamalrtphf.s, cn Palma mtnor , of lige Cbsmtii. 
Dadelboom, aan zijne Stam zeer zeldzaam ruyrvanhajr, , of '** 
cn niet zoo noot van- Uladcren, als de andere mort , boom. 
heb ik niet alleen op de voorgedachte wijze uyt Zaad, 
of de Korl , bekomen , maar ook is mij^ dezelve in 't 
jaar 1CT51 uyt Portugal toegezonden gewceft. Dce^n 
Boom is van een fterker attrt, cn kan de lucht van ohze 
Wereld- ftrcek beeter verdragen. 
Deezc cierlijk en aftijd gi-ocn blijvende Palm- af Da- Tlutar. IH. 
del- boom is van rul', een verwonderlijke en cdelmocdi- s,m f- 8 
gc natuur , dar hoe men zijne Takken meer bezwaard , [ ib pL ' 
of die onderdrukken \$\\ door ecnig zwaar gewigt, hoe Ai. 8. 
ze zich daar tecgens dies te meer op rechten, cn boven- 
waarts rijzen. Door gccncrlev lail willen ze zich ver- 
wonnen geevcn, maar altijd zelfs verwinners blijven. 
Ter dier oorzaak hebben d? Voor-vaderen in d'oudc 
ecuwen veeltijds dcc-zc Teken gcbruykt tot Zecje-tee- y^f'i,^ s 
kenen: waar van Voorbeelden genoeg te vinden zijn in ip.ii f 
de Hijlonen der oude Grieken en Romevnen. Ten tij- Symmtcb. 
de van L.Papyrius en Sp. Carvilius, welvcrdien- ^ r ^f ( * n ' - 
dc Burgcrmtcftertn der Stad Romen, als de Samxitrm ,„ 
verflagen, cn hare Stecden dappermoedig ingenomen FtrgiLOg. 
waren , wierden de zeegi ijkc Overflcn des Romeynfckcrt Gwi X- ^ 
Heyrs befchonken met Palm/ak^cn ; of ook met klee- x'iïvïiii*' 
deren, gemaakt van deezc Boom , ten tecken van Ui.t». 
Triumph , en d' overwinning , op hare Vijanden be- 
£ i vochten. 
