Beschryving van de Boomen, I Boek, 
Aanwin- 
ning 
door Zaad, 
Berg- 
Sorben- 
boom. 
heydin 
deczc Lan- 
Aanwin- 
ning. 
Hardheyd. 
Quaalfter- 
boom , of 
Ham- 
elTchcn. 
LiJÖer 
bezien 
ning. 
verfcbiüen z,e zeer veel in gedaante , doch weynig in 
hare Quceking en Waarneeming. 
De tamme en wilde Sorbenboomen beminnen 
uyt eygencr aart een gemeene zandige , 200 wel-ge- 
meftte al? ongemeftte grond : een opene , vrye en luch- 
tige plaats; veelRcegen, cn ook flcchts matige voch- 
tigheyd. Bloeyen in de Maand May , doch geeven 
niet voor teegens de Winter een volkomen-rijpe Vrucht, 
gcmeenelijk ieder Jaar: zijn zeer hard van natuurton- 
nen zeer gemakkelijk -Sb««ü', Storm-wmden, en fter- 
ke Vorft uytftaan. 
Zij werden aangewonnen op tweederley wijzen. 
Eerfi , door hare Vrucht , of Zaad , 't welk met 
een afiieemcnde Maan van Octobcr , November , Fe- 
bruaritts of Maert in de aarde, ook wel in Potten , werd 
gelegt. 
Ten anderen-, door de konft van Enten, 't welk go 
mccnelijk , en alderbcquaamft , gefchied in 't midden 
van Maert, op Haagedoorn, Ouee- o£ Appelboomen ; 
ook op meer andere. 
De Aria van Theophrastus , of Berg-sorben- 
Boom , in 't Latijn Sorbus alpina van Gesnerus; 
in 't Hoogduytfch MelpeRbaum ; in 't Franje h Cor- 
MIER de Montaigne , en in 't Italiaanfch MjBTAL- 
10 , bemind niet alleen een zandige , maar ook een 
klcyachtigc , of andere , doch wel-gcmcftte grond: 
een opene, luchtige plaats, cn veel Water. Geeft ie- 
der Voorjaar veelc witte Bloemen-, en in dcnHerfft ge- 
noegzame Vruchten; die echter zelden, 'tzij men dee- 
ze Boomen met een wallende , met een volle , of met 
een afgaande Maan van Maert , April , of cenige an- 
dere Maand heeft gezayd, ten voorfchijn komen: het 
welk mij doed oordeclen , dat ze in deeze Gcweften 
hare behoorlijke rijpheyd niet konnen verkrijgen. Ee- 
venwcl werden ze noch aangewonnen door hare bij of 
boven de wortel (*t welk men al dikmaal ziet) uyt- 
gelopcne jonge Loten , ten halvcn met een Mes inge- 
fneeden ( op de wijze als men ontrent de Angelieren 
handeld ) en wel met aarde bedekt. Als ze dan Worte- 
len gefchoten hebben , moet men ze niet voor 't twee- 
de of derde Jaar daar na van de Oude afnecmen , en 
met een afgaande Maan des Vborjaars , niet in den 
HerfJ} , verplanten. 
De ftrenge Wmter-koude , en allerley ongeleegent- 
heeden des tijds konnen ze uytftaan. Benouden niet al- 
tijd hare Bladeren , maar laten ze ieder jaar in "den 
HerJJl vallen. 
't Hout deezcr Boomen is hard van aart , zeer be- 
quaam , om goede Kolen van te branden ; waar toe 't 
dan ook zeer veel werd gebruykt. 
De Sorbus aucuparia , Sorbus alpina sylve- 
stris, ornus, of Fraxinus sylvestris in het La- 
tijn, werd in 't Neederlandfch gcheeten Quaalster , 
Qualster , Quaaleoom , of Haver-esschen : in 
't Hoogduytfch Mahlbaum : 'm'tFranfeh Orgnier, 
CORMIER SAUVAGE , FrESNE SAU VAGE , of ToR- 
MIGNE. 
: De Vrucht zelfs noemd men in onze Landen Lyfler- 
bedien , om dat ze van de Lyjlers , Sneppen , Krams- 
of Krametzj-vogelen , en meer andere , gcernc gegce- 
tcn ; ook dezelve daar door aangelokt , en zoo gevangen 
worden. 
Deeze Boomen beminnen allerley flach van grond, 
die wel omgeworpen , en met oude Mift van twee ja- 
ren voorzien is. AldcrlietTt echter hebben ze een zan- 
dige aarde : een opene, vrye en luchtige plaats ; veele 
of ook matige vochtigheyd. Ieder jaar geeven ze , 
voor de Winter , volkomen-rijpe Vruchten : verdra- 
gen ook ftrenge Vorfi , zonder eenige ongeleegent- 
hcyd. 
Werden aangeiuonnen , zoo wel door haar Zaad, 
of Vrucht , als door ingefneedene bij de Wortel uyt- 
waffende jon^e Loten ; gehandeld op dezelve tijd en 
wijze , beyde in 't xMÏtn en infnijden , als hier boven 
84 
van de Berg-Sorbenboom is gezegt. Na de Wortel- 
fchietmg moet men zc ook op dezelve manier voorts 
op-queeken. 
KRACHTEN. 
DE Vruchten van al de gemelde (borten der Sor- 
benboomen zijn koud in den eerftcn , en droog 
in den derden graad. Hebben een verfloppen- 
de kracht , doch niet zoo fterk als de Mifpelen : gee- 
ven geen goed voedzel , cn werden daarom van nie- 
mant Iigtelijk gegeeten , als van jonge, hitzigc lieden , 
(wclkcze, matig gebruykt, weynig fchade doen ) en 
de Vogelen. 
't Poeder der gedroogde Vruchten met Wijn ingeno- 
men , of in Clifieeren gedaan , ftopt alle Vloeden. Het 
Water, waar in gekookt zijn onrijpe Sorben, (welke 
veel meer als de rijpe te zamen trekken) maakt dsMoe- 
der eng, de Borjlen hard cn kleyn. Dezelve, ook de 
Bladeren , gekneufd , gekookt , en dan in dit Water 
gezeeten , doed de ncer-gelchotene Aars-darm weer 
optrekken. 
Indien iemant van een dolle Hond gebceten ge- 
weeft , eenige jaren na de geneezing , onder deczen 
Boom zittende, in fiaap geraakte, zoo zou dezelve dol- 
heyd hem weer op nieuws aankomen. 
XXXVI HOOFDSTUK. 
LINDENBOOM. 
Eder genoeg bekend , heeft in 't Nee- 
s< derlandjch gecnen anderen naam dan 
deeze : werd in 't Latijn gehceten Ti- 
iia , of ook Philyra : in 't Hoog- 
duytfch Linden-baum : in 't Franjcb 
Til, Tillet, Tilleul: in 't Ita- 
liaanfch Cahpino Nero, en Tegli a , ook Tilia. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend twee onder- 
fcheydene foorten ; namcntlïjk, Tilia mas, oi Lin- 
DENBOOM MANNETJE ; cn TlLIA FCCMINA , of LlN- 
denboom wyi : je. Beyde zijn ze van eeven dezelve 
Waarneeming. 
Zij beminnen een gemeene , zoo wel zandige en 
kleyige, als goede , vochtige cn wel-gcmcfhe grond. 
Een Hechte , dorre , of ongemeftte aarde doed haar 
treuren , en onder blijven. Daarenboven willenze ccn 
opene , vrye , luchtige , cn wel ter Zon geleegene 
plaats; ook veel Water. Geeven dikmaal volkomen-rijp 
Zaad : konnen fterke Vorfl , en allerley ongeleegent- 
heeden des tijds uytftaan : werden uyt eygencr aart 
zeer oud , en laten ieder jaar teegens de Winter hare 
Bladeren vallen. 
De Tilia fccmina , of Lindenboom wyfje , is 
uyt eygencr natuur zeer vruchtbaar. Bloeyd gcmeene- 
lijk ieder jaar , in 't midden van May , en geeft in de 
Maand September volkomen-rijpe Vruchten, hangende 
aan twee, drie, vier of vijf lange Stceltjens, na dat de 
Boom oud, fterk of dik is. Haar maaksel is rond , en 
zijn gevuld met kleyn Zwartachtig J&iad, Als ze rijp 
zijn , barften zc van malkander > cn laten 't gedagte 
Zaad vallen. 
De Tilia mas , of Lindeneoom mannetje , 
mee-nen vecle onvruchtbaar te zijn , vermits hij niet ie- 
der Zomer Vruchten voortbrengd , gelijk het Wijfje. 
Eevenwel bloeyd hij om 't zefde , zcevende , dikmaal 
om 't agtfte Jaar in 't laatfte van May eens , en men 
vind'er volmaakte rijpe Vruchten aan ; rond , plat , 
en veelc bij malkander; Druyfs-wijs aan kleyne Steelt- 
jens hangende. 
Beyde werden ze op geen andere wijze , als door 
haar Zaad , aangewonnen ; 't welk in de Maand van 
Matrt , of ook wel in Öftober , November , Fcbrua- 
rutt» 
T. Mgimt, 
iib. 7 ,/oi. 
Cajl. Du- 
tam. Ui. 
Httb. fd. 
44*. 
Lujït.iiè.i; 
eri^r. ij-f. 
Trag lib. j. 
if.ji. 
Doden. UB. 
18.cflS.11. 
Vcrfchej'- 
dc namen. 
Tweeder- 
ley iöqr- 
ten. 
Waarneff- 
Werden 
zeer oud. 
Wijfje. 
Linden- 
Mannet- 
je- 
