8$> 
Macerboom. Elzen boom. Pylhoüt. 
Bladeren , 
daar de 
7.33Ó- 
blaasjens 
aan zitten. 
Hoe men 
van 'tZaad 
hkr 
Boomtjcns 
kan beko- 
men, doch 
die men de 
winter 
over niet 
krnibchou. 
den. 
Cbrijloph. 
AvUtrma . 
tap. 6o+. 
Onbaf itb. 
uti.U. 
Galen lib. 
Med. Simp. 
Xgin. Lj, 
'•3- 
Mtiu* l. 1 . 
Strafte lib. 
Simp. f. i. 
Avirr. lib. 
Tweeder- 
ley foor- 
Zwarte El- 
zen boom. 
Witte El- 
zenboom. 
Waarnee- 
roing. 
De Bladeren, daar dit Zaad aan wart , flaan hier en 
gintfeh over de gehcelc Boom verfpreyd , ook met de 
andere ïn een ceven gelijke orde ; cevenwel niet zoo 
lang, maar wat korter, meerder gefroniH; aan dei/ff/, 
daarzc op ruften , alderfmalil ; van daar na voren toe 
hoe langer hoe breedcr, en voor aan cyndigendcin een 
gantlch ftomp, of ontrent geheel rond punt. De ver- 
we is blcck-rood, vercierd met veele veczelige draad- 
jens, of regt-uytlopcndc Adert jens. 
Als men in deeze Landen 't gemelde Zaad heeft be- 
komen, 't welk echter zelden gefchied , moet men 't 
met een wafTende Maan van April of May leggen in een 
Pot met zandige Aarde, waar toe een wcynig een-jari- 
ge Hoenderdrek en twee-jarige Paerdemifi gedaan werd, 
niet boven een , of anderhalve Stroo-breedte diep, hol 
en luchtig , op een warme plaats gefield , en voor alle 
koude, boven met glazen bedekt. Dus gequeckt zal 't 
wel te voorfchijn komen ; doch vermits deeze Gewaf- 
fen dc haar ongewoone koude onzer Gcweftcn niet ver- 
dragen konncn , zoo vergaan ze weer in den Herfj} , 
cn men kan haar noyt dc Winter doen over leeven, al 
werden ze op 't warmftc gezet , en op 't zorgvuldig ftc 
waargenomen. 
KRACHTEN. 
DEcze krachtige en zeer Medicinale Boom heeft 
de verwonderlijke eygenfehap , dat hy alle ande- 
re ontrent hem groeyende GewaiTcn , doet fter- 
ven. Derhalven ziet men ze ook in de Landen harer 
Geboorte gcmeenelijk eenzaam en van alle andere afge- 
fcheyden liaan. 
De Schors van deeze Boom , of van de Wortel, van 
Avicenna befchreeven onder de naam van Talisfar , 
is dik, knobbelig, en geelachtig van verwe, doch ge- 
droogd, trekt ze na den rooden : matig warm, fubryl 
vandeelcn, te zamen -trekkende, droog in den derden 
Graad. In de mond geknauwd , valt ze zeer fcharp of 
bijtende op de tong. Geeft echter een aangename , 
welriekende kruydige geur van zich. Hier van een 
weynig met witte Wijn ingenomen, doed terftond op- 
houden 't Braken , en 't Bloedfpouwen : flopt deBuykz 
loop ; ook de Bloedgang , of Roodeloop : verfterkt 't 
Hm, en al de inwendige deelen : Is ook goed tecgens 
't verderf der Darmen. 
De Vrucht , 's morgens nuchteren gegceten , drijft 
de Wormen uyt 's menfehen Lichaam. Is zeer goed 
teegens 't Graveel: neemt 't Co/y^wech, en verhin- 
derd dien geheelen dag de dronkenschap. 
XXXIX HOOFDSTUK. 
ELZENBOOM. 
Y elk genoeg bekend, werd op 'tATff- 
derlandfch met gcenen anderen Naam 
als deezen genoemd: maar in 't La- 
tipt gehceten Alnus : in het Hoog- 
duytfch Erlen en Ellernbaum : 
in het Franfch Aülne : en in het 
Italiaanfch Alno, of Auno. 
Hier van zijn mij in haren aart kundig geworden 
m« bijzondere foorten; namentlijk: 
Alnus nigra , of zwarte Elzenboom , van 
zommigc ook genoemd Frangula , alhoewel niet 
eygentlijk, wi|l hij dc rechte niet is , van welke in 't 
volgende Hoofdftuk^ gefproken zal worden. En dan 
Alnus alba, of witte Elzen-boom, wiens Bafi 
veel bleeker is , als die van de z,warte -. ook zijn de Bla- 
deren een weynig kleyner: boven nier blinkend, onder 
witachtig van verwe. Doch in deeze Neederlanden niet 
200 wel te vinden , als in Dtiytjchland. 
Zij beminnen een gemeenc , varfch-omgeworpene , 
Verplan- 
ting- 
Mogen 
fnoeyd 
worden. 
po 
flechtc , en ook wel een goede , luchtige gemeftte j 
doch vochtige, of geheel waterige Grond : ja, al qua* 
men ze zelfs in 't Water te ftaan, 't zou haar niet tot 
nadeel zijn , maar in teegendecl haar dies te becter doen 
grocyen. OndcrtuiTchen willenze, op een drooge plaats 
gezet, ook wel wallen, indien maar hare Wortelen tot 
aan 't W arer konnen raken : een opene , luchtige en vrye 
plaats, cn veel Reegen. 
Ieder jaar , met den aanvang van April, geevenze 1 
Bloemtjens , in Kat tejl aart jens bcfloten ; cn tecgens de 
Winter volkomen rijp Zaad., 'twclk kleyn, enbruyn- 
rood van verwe is. Indien 't niet bij tijds werd ver- ' 
zamcld , zoo valt het op de aarde neer , en komt van 
zelfs op : doch veel bceter is 'r , dat men 't in Maert 
ol OEhber , met een waffendc of afgaande Maan, in 
een zeer vochtige , veenige of moeraflige grond zayd, 
doch nïet al te dik: dan komt het in 't volgende, of't 
tweede jaar , te voorfchijn , en al de daar van komende 
jonge Boomrjens groeyen dies te becter aan. 
Alszc een, twee of drie jaren oud zijn , moet men 
ze opneemen, en met een walfcndc of afgaande Maan in 
Maert verplanten: haar gantfeh niet van haar Hout be- 
neemen , of /hoeyen : maar men mag wel een weynig 
van de uytcrftr punten der itc-rkfte Wortelen affnrj'den. 
Hier op ftaat wel letten : want indien iemand deeze 
Boomen wou fnoeyen , gelijk men gewoon ïs de an- 
dere tc doen, zoo zouden ze al te zamen verderven , 
noyt tc dcegen opfchieten , maar altijd laag en krau- 
wclig blijven. 
KRACHTEN. 
DE Bladeren deczer Eoomcn zijn middelmatig , G * 1 
tulTchcn koud en warm, te zamen -trek kende sim l' 8 * 
en verdrogende van aart , volgens 't berigt van ük 
Galenus. Noch groen zijnde , werden zc zeer dien- iS.™;. f . " 
flig geoordeeld tot de gencczing van heete Gezjwellen , Lm ' c -^.i: 
en uytwendige verhitttngen ; ook van verouderde won- 
den , dikmaal daar op gclegt. Gedaan onder de voe- 
ten der geenc, welke door lang tc gaan vermond zijn, 
zoo werden ze daar door verfrifcht. Als men deeze 
Bladeren, terwijl zc 's morgens noch nat van den dauw 
zijn, afplukt, en in een kamer legt, doden of verjagen 
Ze dc Vloyen. 
De Boft , verdrogende cn te zamen-trekkende van Tb «>pb- '<*■: 
aart, heeft dezelve kracht van de Bladeren. Werd 1 '"'''** 
ook gebruykt om Leer , Lakencn cn Hoeden zwart 
te maken : defgelijks tot Schrijf-inkt , in plaars van 
Galnooten. 
De vocht igheyd, daar uyt vloeyende, als ze gewond Mattbiolw 
word, maakt een fclioone, gladde huyd, wanneermen 
zc over dezelve ftrijkt. De mond daar mee" ^cfpoeld, 
geneed dc Zweeringen in dezelve. Een tijdlang ge- 
dronken, breekt de Steen , volgens 't getuygenis van 
Matthiolus. 
't Hout vergaat zeer haaft boven de aarde, maar in vUmvim. 
vochtige plaatzen blijft het onder dezelve onverganq- RMt/ '' ,tó '** 
kelijk , cn werd eyndelijk Steen-hard, zoo dat men 'er " M °" 
bequamelijk huyfcn op mag bouwen. 
xl Hoofdstuk. 
p y l h o u t. 
It aardig Boomachrig Gewas werd in VerfiüEfi 
't Neederlandfch niet alleen met deeze dcDamca i 
naam betcckend : maar ook genoemd 
SpoRKENHouT.en Honds boom : in 't 
Latijn Frangula, of ook wel Al- 
nus NIGRA BACCIFERA , of ZWARTE 
Elzenboom , met Vruchten als Bez,ien; om dat de 
Bladeren die van de £/ie«niet ongelijk fchijnen te zijn, 
doch veel donkerder van verwe , ook niet zoo rond, 
F 3 floch 
