9 l 
Beschryving van de Boomen, I Boek, c/x 
X L I. HOOFDSTUK. 
Waarncc 
ming. 
BloeytijJ. 
Vruchten. 
Aanwin- 
ning. 
Eerft.dom 
faoar 2.aad. 
noch aan dc kanten rondom gefchaard : in liet Hoog- 
duyifih Liuszbaum, ook wel Faulbaum i in het 
Franfch Aulne noir ; en in hêt Italiaanfch Alno 
NERO, 
Decze Boomen beminnen uyt eygener aarr een gc- 
mcene zandige, liever vochtige, als een andere droogc 
of klcyige grond : een opene , luchtige en vrye zoo 
Wel als een donkere of fchaduwachtigc plaats, en veel 
Water. 
Ieder jaar £/örïf«*,f, ïn 't laatfte van Afaert, ofbe- 
gin van April : gecven in den Uerffl volkomcne rijpe 
rtnehten: verdragen geerne fterke Vorfi^ en andere on- 
gelccgcnthceden der Winter. 
Op twee verfchcydene wijzen werden zc aangewon- 
nen; waar ontrent men op dc volgende manier moctrc 
werk gaan. 
Eerfi, door haar Zuad, 't welk niet dieper , als ter 
breedte van een vinger , werd gezayd , een weynig na 
de volle Maan van Februari™ of Afaert , in ccn goede, 
bolle, luchtige, doch vochtige grond, opeen donke- 
re plaats. Dc hier uyt voortgekomcric Boomrjens moet 
men niet reppen , voor dat ze in 't vierde jaar hebben 
ftil geftaan , weegens haar noch al tc tccderHout : Dan 
mag men ze opneemen, en verzetten, 
ren" cT dC " n iW ^' ren ^ oor ^ c i on S e Looten, welke bij of bo- 
harêioa» y cn dc /f'eïYf/ uytfehietcn. Decze werden meteen Mes 
Loten, ° ten halven van *t hout ingcfneeden, gelijk men c\c An- 
gelieren doet : alszc daar na Wortelen hebben gevat , 
werden ze in 't tweede jaar van de oude afgenomen, en 
nier een volle Maan vmAfacrtop een andere plaats qc- 
zet; ook rijkelijk met Rcegen-watcr begoten , op dat 
Baflen. 2e dies te bcetcr mochten beklijven. 
Dccze Boom is vercierd met twee verfchcyde Haften: 
de middenfte, of liever ondcifte, die naad: aan 't hout 
zit, is geel; en geeft van zich een aangename Saffraan- 
Wortelcn. vcrwc, niet onvermakelijk tc zien. 
De Wortelen werden van de wilde Varkens cn Bee- 
ren zeer bemind; dcrhalven van haar ook zeer gezogt. 
Om dezelve te bekomen , wroeten zc groote cn diepe 
kuylen rondom den Boom: maar ook hier door verra- 
den zc haar zeiven ; zoo datzc dikmaal van de Jagers 
gevangen werden, 
KRACHTEN. 
Matthtt' 
kE buytcnfte Bafl dcezes Booms is te zamen- 
^ trekkende ; daar tcegens dc inwendige geelgc- 
verwde openende van aait, volgens 't bcrigtvan 
ZWm. lÜ. MatTHIOLUS. 
ij.tMp.iT. Werd derhalven alleen inwendig gcbruykt , inzon- 
Camtr.Ub. derheyd tot grove Ligchamcn , of die zwaren arbeyd 
\uithu,i. gewoon zijn. De zelve binncnfle Boft , noch groen, 
ht. +, af, in Water geweykt, cn daar van gedronken, drijft uyt 
jóS. a ll c jlijmcrige cn galachtige vocht igheeden : doed ook 
braken. Doch in 't Voorjaar op een fchaduwachtigc 
plaats gedroogd , werkf, veel zachter. Met gemeen 
Boelkens-kruyd, Roomfchc AlfTem , Agrimonic, Cuf- 
cura , Hop , Canecl , wortelen van Pïctcrfely , van Ven- 
kel, cn Endivie gekookt : daar van vijf onzen (nadat 
het drie dagen gemaakt is gewceft , en men cerft een 
Purgatie gcbruykt , ook wel een Ader doen openen 
heeft ) ingedronken , is zeer goed voor de Getuw cn 
Waterz,ugt -. want het z.uyvcrd zonder eenige ongelec- 
gentheyd, rcynigd cn verfterkt de Leever; maaktgoc- 
dc ectens-luft , cn neemt wech alle inwendige verjlop- 
fing. Daarenboven, met Endivie, One-tong, Weeg- 
bree , Zuring cn Venkel -wortelen gezoden , en zom- 
tijds daar van gedronken , is goed tcegens de derde-daaq- 
T*&trn*- f ch ' Ko0rrs - 
wmt.Ui& Met Harts-tong , Tamarifcus , baft van Cappcrs- 
wortelen, Epithymo, en Pietcrfcly-wortelcn gezoden, 
is zeer nodig voor de Milt -zuchtige : want het verfterkt 
dc Afilr : en of 't fchoon geen opening maakte , zoo 
veroorzaakt het ce venwel een grage Maag. 
PAPENHOUT. 
Erd, mijns weetens, met geen andere 
als dcezc naam in 't Needer landfchgc- 
noemd: in 't Latijn Euonymus; in 
gj het Hoogduytfch Spindei.baum , of 
" Hahnhodlein : in het Franfch Fu- 
sain , of Bonnet de presthe ; cn 
in het ftaliaanfh Fusaria, silio, ofFusARO. 
Hier van zijn mij in haren aart .bekend geworden 
drie verfchcydene foortcn, tc zamen mijnezorge onder- 
worpen gewceft, namentlijk: 
I. Euonymus Theophrasti, of 't Papenhout, 
van Theophrastus bcfchrccvcn. II. Euonymus 
latifoeius of Papenhout met breede Blade- 
ren. II. Euonymus serratto folio; of Papfn- 
hout met cezaagde ofgetandde Bladeren. Al- 
le zijn ze van eeven dezelve Bouwing en Waarnee- 
ming. 
Zij beminnen een Zandige, gemecne, ongemeftte ; 
ook ccn klcyige , of ftecnigc , en wclgcmeftte aarde : 
zoo Hef een donkere , fchaduwachtigc als ccn opene, 
vrye, luchtige plaats; en tamelijk veel Water: konnen 
ecvcnwcl ook droogte vrrdragen : defgclijks Sneeuw , 
Rijp > fterke Vbrfi , en andere ongeleegenthccden van 
de Winter. 
Verfchef- 
namen. 
verfchcy- 
dene Gmp 
Waarne- 
ming. 
Als zc tot haren bequamen ouderdom zijn gekomen, Bloemen. 
Zaad. 
naam ?«• 
ftnbtut. 
Aanwin- 
ning. 
Door haal 
Zaïdt 
En door 
hare jonge 
>eyenz,e gemecnelijk ieder Voorjaar in April; en gee- 
ven meert den tijd volmaakt rijp Zaad ; 't welk bc- 
flotcn legt in vier huysjens , zeer aardig aan malkander 
gevoegd; cn zeer geeftig vertonende een Kap , oi vier- 
hoekige Bonnet , Hoed-, of A-fut s der Priefteren. Waar- 
om ook decze Boomen in *t Franfch dragen de naam 
van Bonnet de Prejïre , cn in 't Ncederlandfcb dien van 
Papenhout cn Papenhoed. Deeze huysjens vertonen zich 
in 't eerft groen, daarna, rijp geworden , zijn ze van. 
ccn fchoone blcckroode- , of Oranje-vcrwe , waarlijk 
wel beziens waardig. 
Men kan haai- aanwinnen op twee bijzondere wijzen, 
tc wecten : 
Eerfi door haar Zaad, 't welk met een afgaande 
Maan in Afaert niet diep gezayd, en bij droogte zom- 
tijds eens begoten moet worden , om dies tc eerder te 
voorfchijn tc mogen komen. 
Ten anderen door de jonge Loten , welke bij de wor- 
tel , of boven de aarde , uytfehicten. Dcezc moet 
men, op de wijze der Angelteren, met een Mes voor- t * orei1, 
zichtig ïnfrijden y cn met aarde overdeken: dan vatten 
zc Wortelen , cn wafTcn fchiclijk voort : krijgen ook 
wel Wortelen zonder mfnijding; inzonderheyd als men 
ze een jaar twee of drie aan de oude laat blijven. Zulk 
een voortteeling werd in onze Gcwcftcn veel bcquamer 
geacht, als door Zaad. 
KRACHTEN. 
DE Bladeren deczer Boomen verftrekken dc Scha- ClufiutUi. 
pen tot een gezond voedzel , volgens 't bcrigt ï7 ' 
van Clusius : en ook ik zelfs heb dit , door stmpb. Ui. 
ervarendheyd, bevonden waarachtig te zijn ; onaanpe- '9 ■ ca f *7« 
zien Theophrastus, Curtius , Camerarius ,"'cn Caml ' 6 - 1 - 
andere het tegendeel gevoelen. ^ 
Vier der Vruchten dcczes Booms ingenomen , doen Theophraji, 
van onder en boven Purgeeren; maar doden dc Schapen, 
volgens 't getuygenis van Theophrastus. Dezcl- ' 8 ' 
ve in Loog gekookt , en 't Hoofd daar mcê gewaC ' 
fchen, maken fchoon geel Hayr ; doen de Luyz.ex 
fterven , en reynigen 't Hoofd van alle oozuyverheyd. 
In Wijn , met Varkens-reuzel , gezoden ; dan door 
een Zift gewreevcn, en tot een Zalfje gemaakt, heeft 
ccven dezelve uyrwerking. De Fcllerjens, welke om 
't Zaad zitten t verwen geel. Yan 'c Hsstt wer- 
■ doj 
