Wat hit 
bij ia » 
107 Beschryving van d 
ineen Pot, gevuld met dc boven gedachte aarde, warm 
in dc Zon gezet , en niet veel vochrighcyd gegcevcn. 
*t Moet ook niet te digt,of dieper als een Stroo breedte 
gezayd zijn. 
't Is niet genoeg, deeze Pot op ccn warme plaats te 
n Zetten : maar men moer haar ook tot dc bovenfte rand 
toe in warme Pacrdemift ftcllen , twee Maanden , of 
noch langer ; gedurig met Glazen overdekt. Als dc 
Mift zijne warmte begind te verliezen, moet men t'el- 
kens de Pot daar uyt neemen , en weer in warme varf- 
ïche zetten , gelijk van dc Acacia, is gezegt. Dus 
zal het Zaad (boedig uytfchietcn 3 cn te voorfchijn 
e B oomen , I Boek, 
Mgm. lik 
7.jW-4°/. 
JDhfi. I. 
e.ijS. 
Hm. lik 
li.Mp. 8. 
Oly uyt de 
Kurien. 
Befte 
Vruchten. 
kom c l 
KRACHTEN. 
DE Kuchten deezcr Boomen zijn warmen voch- 
tig; ook ccn weynig tc zamen-trekkemivanaart. 
Mltl g S^eetcn, verfterken zc bcyde Hert en 
Maag ; maken gnd Bloed; cn zijn zeer gezond voor 
z.w*kb s en ujtteerende menfehen : openen dc verftopt- 
hxfi der Long,; vertecren de Fluimen , maken rijp 
alle rauwe -vochtigheeden ; verdrijven dienvolgens dc 
Hoeft , verfterken de Leever ; openen de Vffjteplhqd 
der zelve : zijn goed voor Zweeringen , fmerttn , en 
andere gebrceken der Mieren : Vermeerderen 't Zaad, 
en veroorzaken luft tor \ Echte wrr^ Met Wijn gc- 
bruykt, gencezenze de tenen der tip in dieren , cn 
weerftaan ook aüerlcy Gif. 
Van de Korlin deczer Vruchten maakt men Mirci- 
famtjens zeer beqiuam, om oude Mannen nieuwe luft 
cn krachten te gecven tot de omhelzing. 
De Olj , welke hier uyt getrokken werd , is zeer 
dienftig tnt verfterking der Harfenen: ook zonderling 
goed recgens de ftccken dor ^4.U,r.„, xu^en, en dier- 
gelijke vergiftige Dieren. 
De befte Vruchten zijn de grootfte en varfchftc; 
donkcr-grocn van verwe, en een weynig na Tarpcn- 
tijn riekende. 
byiondere 
foortcn. 
Eefchrij- 
ving van 
de cerlte. 
LI HOOFDSTUK. 
SUMACHBOOM. 
ilt bc ziens-w aardig Boom-gcwasvocrd 
in 't Neederlandfch niet alleen dce- 
zen naam, maar ook dien van Smak: 
werd in 't Latijn gcheetcn Sumach 
Arbor , ofR-H us : in 't Hoogdujtfch 
GERBERBAUM,OrOok SlINGHBAUM: 
in 't franjch Rhou , en in 't Italiaan/eb Rhu , of 
Somacho. 
Hier van zijn mij in haren aart cn eygenfehappen be- 
kend geworden drie bijzondere foortcn; tc wecten : 
Dc eerfle, zijnde dc nu genoemde Sumach arbor, 
ofSuM achroom , die ook in 't Latijn werd gcheetcn 
RHUS VIRGTNIANA , of R.HUS UYT VlRGINIEN * 
in 'r Hoogduytfch Indianischer Gerberbaum , 
waft tot ccn hogen en brecden Boom, wiensjongcT^^- 
ken inwendig met ccn Zap als^ï/c/^zijnvoorzien ; uyt- 
wendig geheel bekleed met ccn groene, ruyge, zachte 
wollighcyd. Tcegcns den JFferffi werden ze bruyn- 
achtig , daar na vaal : doch bij meerder ouderdom 
vergaat het mcr'cr tijd weer. OndcrtuiTchen geeft dit een 
zeer wonderlijke en aardige aanfehouwing , als te weeg 
gchragt van dc grootfte cn konftigfte Werkmecftcr. 
Wanneer nu dccze Talken in dc Winter hare Bladeren 
hebben verloren , vertonen zc zeer kluchtig de recht- 
eygcntlijkc gedaante van ccn Harts-hoorn. De gemel- 
de Bladeren zijn zacht en groen ; lang ontrent ander- 
halve, breed een halve voet, in vijftien cn zeeventien, 
altijd twee regt tcegcns over malkander zittende 
nochtans voorin-een uytgaande deden, met ccn regt- 
10? 
doorgaande Zeenuw gefcheyden. Voor aan lopen de 
Bladeren gantfeh fpits toe , cn zijn rondom aardig in- 
gezaagd. Ieder der gedachte dcelen in 't bijzonder, ii 
ontrent ccn duym breed , cn zeeven vingeren breedte 
lang : doch 't cenc voor-aanftaande korter en brecder ; 
van onder blcck-verwig, van boven zwart-grocn , blin- 
kende ; van fmaak niet onaangenaam , maar geweldig 
te zamentick kende. 
Dc tweede, Rhus cor 
AIUORUM, of LeERTOU- Vln & 
wers Rhus, anders ook Smak genoemd, vermits tw " Jc - 
de Leertomuers ieder jaar al de jonqe Spruyten deezcr 
Boomen tot aan de wortel toe afznijden , drogen , en 
ccn Stof daarvan maken, bcquaam tot haar gebruyk, 
werd niet zoo groot , maar fchict alleen op tot de 
hoogte van vijf of zesvoeten. 
Dc derde , Rhus Myrtifolia ; of Rhus met Vandedcr- 
Myrte Bladeren, is geen Boom-gewas, maar alleen dehieMW * 
ccn Struvelltge plant. Zullen derhalvcn op een andere 
plaats gevocgclijker, onder dc planten , hier van kon- 
nen fprecken. 
Beydc dc voorgedagte beziens-waardige Boomen zijn Waarnee. 
van ontrent dezelve aart , cn derhalvcn van eenerley aia &** 
Oueeking. Beminnen ccn gemcene, zandige: of noch J^nên.' 
Ower ccn fteenigc , gemeftte , ook wel ongemeftte 
grond : een openc , vryc , luchtige , wel geleegene 
plaats; cn veel Water. Ecvcnwcl vergaan ze niet' ligt 
door groote droogte. 
Elke Zomer geevcnïc een opfhande en tamelijk ge- B'oemen 
trosfte Bloem , voort-komende in 't laatftc van May , V ^,^ a ' 
en begin van JmÜMS. De rirginiaanfebe beftaat uyt f c 'hc?mct 
vijf klcyne groene bladert jens ; en zijnveele honderden Zaad- 
te zaam-gevoegd in een ontrent een hand lange, nam- 
lijk dikke, voor fpitsa<-h«g toegaande, enregt opftaan- 
Ti^jf-troT. Van binnen zijn ze vercierd , cerfi: met 
bleekroode en ronde Knop jens , waar op zich ccnige 
zwarte fiipjcns vertonen ; doch daar na worden zc bruyn- 
rood ; van binnen gevuld met een kleyn bruynachrig 
Zaadje, '1 welk de gedaante van een Nier heeft. Daar En van de 
tcegens is de Bloem van dc Leertouwers Rhus wit : ook Lco*»"- 
zijn de Bladeren veel korter, meer als de helft fmaller, SJÏÏJ* 0 ' 
en bleeker. In deeze koude Landen gecven ze geen Zaad" 
rijp Zaad. Brengen een flegt cn voos Hout voort : Hout- 
Wijven ook met zoo lang in 't keven , als andere Boo- flecht'en 
men. Konnen Sneeunv , Hagel, fterke Vorfi , en alle VOQS - 
andere ongelecgenthceden der>F/»ïf»-uytftaan. Eevcn- 
wel kan de Rhus Coriariorum , noch jong en tcedcr 
zijnde, in felle koude buytens huys ftaandc , lichtelijk, 
te zamen met zijne aanzienlijke groenheyd, van 'ticeven 
beroofd werden. Moet derhalvcn in een Pot, ofhoutc 
Bak ftaan, cn in koude tijden binnens huys zijn gezet, 
tot dat ze ccn becmaame dikte, en genoegzaam fterk 
Hout heeft gekrecgen, om dconguurheyd vande/pïa- 
ter te konnen verdragen. 
Alhoewel de laatft-gedachte foort, gelijk alreeds ge- Aanwm- 
zegtis, geen goed Zaadgccfr, echter konnen ze aan- oin g- 
gcivennen worden door hare bij de Wortel uytfehic- 
tendc , wijd en breed door de aarde hecnen borende 
jonge Loten, vermits de Natuur 't geen ze 't eene deel 
heeft onthouden, meeftaltijdin een ander deel weer ver- 
goed. Gemecnclijk vatten deeze ujtfpmyt^eh van zelfs 
wortel: of ten halven ingcfneeden , op de wijze der 
Angelieren, wortelen ze zeer fpoedig , cn konnen dus 
genoegzaam cn ligtclijk aangeteeld worden. Van de 
oude afgenomen , moet men haar in de Maand van 
Maert of April, na dat dc tijd zich hier toe bequaam 
toond , met ccn afgaande Maan , in de voorgedachte 
aarde verplanten. 
De Boom, genoemd Rhus coriariorum, 0 f 0ndcr - 
Leertouwers Rhus, begeerd in de Wintertijd gezettezijn (che:,Am 
in een warmer, cn voor de koude zoo Oofie- als AW- 
de-winden meer bevrijdde plaats, als de Rhus Virgi- 
niana , of de gemecnf. Sumachboom. Want vermitï 
bij tecderder cn gcvocllijkcr van aart is, zoo kan hij 
ook dies tc minder koude verdragen. 
KRACH- 
