Arbutusboom. Judasboom. Wolboom. 
Gemeene 
jtrbiuiu , 
of Untdu. 
Waaraee- 
niing. 
Arbutus 
Vtr S <nian* 
of Inge Ar 
butus- 
boomtiyt 
Virginien. 
Befchrij- 
viog. 
Queeking 
Bloemen) 
Vruchten 
en Zaad. 
Aanwin- 
ning. 
mee NE Arbutus, welke in verfcheydene warme Lan- 
den van Europa , als Spaanje , Griekenland , cn meer 
andere, van zelfs voortkomt; en dan Arbutus hu- 
MILIS VlRGINIANA, of LAGE ARBUTUSBOOM UYT 
VlRGINIEN. 
Dc gemeene Arbutus, ofUtJEDO, bemind uyt 
eygener aart een zandige aarde, met een weynig oude 
twee-jarige Pacrdcmift , een-jarige Hoendcrdrck en 
Veengrond wel door malkander gemengd: een warme 
opene luchtige , cn genoegzaam ter Zon gelecgene 
plaats, befchut voor alle koude Noorde-winden; nee- 
ven; matige bevochtiging met Rccgen-watcr. Geelt 
in decze Landen niet alleen Bloemen , in 't begin van 
Jttnius, rond, witachtig van verve, vanbinnen hol, 
twee , drie , ook wel vier bij malkander hangende ; 
maar zelfs gcmcenclijk ieder jaar, inzonderheydbij goe- 
de cn warme Zomers , volmaakte dachten ; kleyn , 
rond , ecrfl groen , vervolgens na 't geel trekkende : 
cyndclijk, alsze hare volmaakthcyd hebben bekomen, 
vercierd met een aangename roodheyd. 
Dccze Vruchten , op verfcheydene tijden in de aar- 
de gclegt, met een wallende Maan, zoo van Afrit als 
Afay , zijn echter noyt te voorfchijn gekomen ; 't zij 
dan, datzc hier hare rijpheyd niet volmaaktelijk had- 
den gckrccgcn , of datzc dezelve niet verkrijgen kon- 
ncn , door de ongematigd hcyd onzer Lucht ft reek. 
Ongeernc verdragen dccze Boomen veel koude Herffl- 
reegenen , Rijp , ^Sneeuw, ofVorfi: werden dcrhalven, 
met. de gemelde Apnlfche Maan in een Pot of Houte 
Bak gezet , na gclccgcnthcyd harer grootte ; met den 
aanvang van OÜober , of ook wel eerder , indien het 
Wéér niet goed is, binnens huys gebragt op een luch- 
tige plaats,' daar men 'sWmters, wanneer 't vrieft, in 
vuurd ; met een weynig lauw-gemaakt Recgcn-water 
begoten , cn niet voor half April , of later , met een 
zachte Rccgen weer buyten gefield; doch gedekt voor 
de koude nagten. 
Vermits ze zeer weynig bij hare Wortel uyrfcliie- 
ten, konnenze in dccze Gcwcftcn zeer bezwaarlijk an- 
ders, als door volkomen rijp Zaad, uyt warmer Lan- 
den bekomen , cn op de gemelde wijze in een Pot ge- 
daan, MwflimMts werden. 
De Arbutus Humilis Virginivna, of La- 
ge Arbutusboom uyt Virginien , (wiens Blade- 
. ... breeder als die van de vorige , wel zoo lang, voor 
fpitzer, aan de randen niet zoo rond; ook niet zoo zeer 
getand, noch zoo hard in *t aanraken; doch op dezel- 
ve wijze met Aderen voorzien, maar boven bleeker groen, 
nauwlijks een halve vinger lang, cn een gcheele duym 
breed zijn ) waft in deeze Landen niet hoger dan drie 
voeten. Bemind zulk een aarde, als van dc andere gc- 
zegt is. Dcfgclijks dc zelve Lucht cn Water: wil ook 
cevcnalzoogequccktcn waargenomen werden, zoo wel 
in de Zomer als Winter : valt echter wel zoo hard van 
aart. Geeft ook in 't laatftc van May , of begin van 
Junius, een gantfeh andere Bloem; wit, en van welke 
dc cerfl opgaande , gemeenlijk uyt vijf, doch de vol- 
gende uyt neegen , tien , elf, of twaalf Bladert jens , 
als tweevoudig , beftaan ; ook wel tien of twaalf da- 
gen lang in kracht blijven; inwendig voorzien metver- 
fcheydene witte draadjens , boven vercierd met aardi- 
ge rood e lenopjens. Zeer gc'ijk zijn ze de Bloemen van 
onze gemeene Hagedoorn , en zitten bij malkander 
in ecne Tros. Dc Vruchten defgelijks; doch een wey- 
nig kleyner als die van de gemeene Arbutus; eerft 
bleek wit, daar na rood ; inwendig begaafd met ccni- 
ge kleyne , zwarte , langwerpige Zaadjens ; welke bij 
ons wel fchijncn hare volmaakthcyd te hebben ver- 
kreegen , doch gezayd zijnde, zeer zelden voorden 
dag komen. 
Écvenwel konncn dccze Boomen aangewonnen wer- 
den door hare bij de Wortel, of boven de aarde, mee- 
nigvuldig uytlopcndc jonge Looten; welk men met ccn 
Pcnne-mes zeer fubtyl ten lulven infnijd, op de wijze 
116 
der Angelieren', dan fchictenzc in 't tweede, of *t der- 
de jaar daar na Wortelen. 
Men moet hier ontrent de voorzichtighcydgcbruy- Waar- 
ken , dat men deeze jonge niet van de oude aiïhijd , ^. 10 "* 
voor dat hare van natuur zwart-verwigc Wortel ten 
minftcn twee jaren oud is; anders zouden ze, verplant 
zijnde, niet beklijven of voortkomen, om harer jong- 
heyd cn teederheyd wil. Deeze verzetting gefchied 
cemccnelijk mctcenwafTcndcMaarj van April, in Pot- 
ten; om in dc Winter bcquamelijk binnens huys ge- 
bragt, cn daar bewaard te konncn worden. 
KRACHTEN. 
DE Bladeren deezes Booms gedroogd , gefloten , Hulp-mid. 
cn met Wijn ingenomen , ftoppen allcrlcy Bnykc * Jclen * 
loop, cn zijn goed tecgens de Peft. 
't Water , gcdiftillecrt uyt dccze Bladeren , en dc tufi:. tÜ,h 
Bloemen, werd gebruykt in den aanvang van pejlilen-'*"™ 1 ' 
tïale kiekten, defgelijks tecgens alle Vergif. 
De Vruchten , onaangenaam van Jmaak^, en wat nhfc.ïih.i. 
fcharp op dc Tong , werden voor een Bocrcn-koft "ï ■ 1* 
gehouden : zijn zwaar te vcrtccrcn ; verfterken ; ver- J^' e [ ^ 
ftoppen , trekken te zamen , en verwekken ligtelijk 
Hoofd-pijn. _ 
't Water , daar ze in gezoden zijn , is ook goed 
tcegen vergif. 
LXI HOOFDSTUK. 
JUDASBOOM. 
Erd in \Neederlandfch dus genoemd. Namen; e» 
om dat, gelijk zommigc hebben voor- J™? 1 ™ 
gegecven, judxs , ccn Apoftel onzes Nc^dcr- 
Hccren Christi , den Zaligmaker landich 
verraden, cn naderhand ccn wanhopig 6 eliccten * 
berouw van zijne fchandclijke daad 
gekreegen hebbende , zich aan een Boom van deeze 
fbort zou hebben verhangen : in 't Latijn al mee Ar- 
bor Jud^e; ook Aubor AMORIS, Siliquastrum, 
en Siliqua tatua : in 't J/oogduytfch Juoasi^aum: 
in 't Franfch G uainter , of Gainesi en in het Ita- 
liaanfch Siliquastro , Siliqi/a silvestre , of Al- 
BERO Dl GlUDA. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden Tweeder* 
twee bijzondere foortcn , namcntlijk : Aruor Ju- '<7 ic, or- 
DiE 7LOR.E RUBRO, JuDASBOOM MET EEN KOODE tCD ' 
Bloem; en arbor Jud/E flore albo, of Judas- 
boom met een zuyvere witte Bloem. Bcyde 
zijn ze van cevcn dezelve Eouwing tn JP'aameeming: 
dochdc witte waft niet wel zoo hoog; ook zijndcfiZ*- 
dertn een weynig kleyner, als die vafi de roode. 
Sij beminnen een gemeene, zandige aarde, met een Wat voor 
weynig oude twee jarige Pacrdcmift doormengd : een een aarde 
warme, opene, luchtige, wel ter Zon gciccgcnc plaats; z>i hcm ' a ' 
en matige vochtigheyd van Recgen-watcr. Gcevcn 
vroeg in 't Voorjaar hare Bloemen , van een vermake- Bloemen, 
lijke aanfehouwing , cn daar na eerft hare Bladeren; cn Vntcb* 
ook, bij goede warme Zomers, Peulen; maar zeer zei- tcn ' 
den, of wel noyt , vind mcn'cr volkomen rijp Z^aad 
in onder onze Luchtftrcek. Zijn wel van ccn tamclijk- 
harden aart, maar konncn echter de felle winter -koude 
en vorft niet verdragen. 
Ik heb eens eenc dcezer Boomen buyten gelaten , Quceking 
die, vermits de flaphcyd der Winter, voor datmaal zon- cn Waar- 
der fchadc of ongcleegentheyd overbleef. Maar inde vol- nccmin fr 
gende Winter , die kouder viel , verloor hij te zamen 
met zijne groenheyd het lecven. Dcrhalven moeren bcy- 
dc deeze foorten in Potten , of Houte Bakken , na gelec- 
qenthcyd harer grootte , met een wallende Maan van 
April geplant; daar na in 't begin, midden, ofhatfte 
I van Ottobcr (na zich 't Wee> bcquaam of onbequanm 
aanfteld; 
