BeSCHRYVINC DER- LAGE BoOMEN, EN HEESTERS, II BoEK, IJl 
Welke 
jaar dm 
Galm. lih, 
MeJ.Sif/if. 
JEgir,. U. 
7-1*1. }8f 
Cafi. Du- 
rmt.Htrb. 
fil.136. 
Kypciftit. 
Dod. Ui. 6. 
«f. |0. 
Camtrar. 
HA. i.t.49. 
Ziofcor. I 
Matth.Ub. 
1. «ƒ.110 
171 
zet. Verfehcydene Planten kan men in cene Pot laten 
blijven, inzonderheyd van 't Cifim annuiu folio falias, 
ot ;aarlijks-vcrgaande Ciflus met Bladeren van Willige , 
cn Cifius artnuHi folio Ledi, of ieder jaar vergaande Ci- 
fim met Bladeren van Ledon ; ook van liet Oflus nuntius 
Ui tor e folio fuptnus , of een jaar durende Ctfius , ïn de 
mggc leggende met brecder bladeren ,wïens takjens , of 
tecdcre, ronde, boven roodachtige cn onder geheel 
groene Steeltjens , niet boven een duym of twee vinge- 
ren-breed hoog boven dc aarde zich verheffen , doch 
hare z.aadknopjens een weynïg hoogcr opregtcn. Maar 
Van het Ctftns annuus angujlifolius flore luteo punllato , 
of Cifius iflct lange fmalle Inadem , en een gcele met 
(wart Mode fijpptn gecierde Bloem , niet meer dan drie 
in ccne Pot, vermits decze brecder cn liooger opwaarts 
groeyd als dc andere ; zomtijds een weynig minder , 
maar ook zomtijds meer dan een voet hoog'tc bekomt. 
In September cn Oclober geevenze gemccnclijk volko- 
men rijp Zaad-, cn vcrflervcn dan. 
KRACHTEN. 
DE Bladeren deezer Gew.tjfen zijn verdrogende en 
te zamen-trekkende in den tweeden Graad. Ge- 
ncezen alle Wonden , opene verren en z.weerm- 
gen , als men dezelve tot Stof maakt , en daar op 
legt. 
De Bloemen zijn verdrogende en aflr'mgeerende in 't 
laatfle van den tweeden Graad. In roode Wijn gezo- 
den, floppcnze allerlcy Buykz en Roode-loop , 'sdaags 
tweemaal daar van gedronken. Tot Stof gemaakt, en 
metOIij, of Wafch vermengd, zijn ze zeer goed tee- 
gens gebrandheyd, allerlcy z,eerigheyd ; ook 't lopend of 
Jprenh^-vuur. 't Water, daar deeze Bloemen, ook dc 
Bladeren, in gekookt zijn , heeft dezelve werking. 
De Nypocijïit , of jonge Sche Hten , bij dc Wortel uyt- 
lopcnde , in Wijn gezoden , is van den zelvcn aart, 
inzonderheyd om allcrley Bloed-vloeden tc (lillen , en 
de fiappe Leeden , ook dc inwendige Dcelcn , weer te 
verfterken. 
Het Ladanum ('t welk niet anders is , als de klee- 
vendc vettigheid van dc Takken cn Bladeren , blijven- 
de» hangen aan de Wol der Schapen , en de Baarden der 
Bokken , als ze de bladeren af-ceten) is warm in den 
eerden Graad ; een weynig te zamen-trekkende ; dun 
van dcclen , verzachtende , vertecrende , en rijp ma- 
kende. Met Wijn, Mirrhc, en Oly van Myrtus ge- 
mengd , diend het , om het hajr des Hoofds.te doen 
vaft zitten, en de uytvalling te beletten : neemt wech 
de fmeiten van het Tandvleejch. Is goed, in tijd van 
Pefi gerookt ; dienflig voor oude z,eeren cn varlfche 
■wonden. Met roode Wijn gedronken , dociWateren, 
cn flopt dc Buykjoop : neemt wech de plekken en lid- 
teekenen , van geneezene wonden overgebleeven. Met 
Oly van Roozcn doormengd , en in de Ooren gedaan , 
gcncefl der zclver fmertcn. Op Kolen gelegt, cn daar 
over gaan zitten , drijft dc Secundtne of Na-geboorte 
uyt. Is zeer bcquaam tecgens de hardi^heyd der A4oe- 
der , van onder in gedoken. Werd ook gcmeenelijk 
gedaan bij de dingen, welke gemaakt werden, om een 
wcl-rickendc geur tc gecven. 
XVI. HOOFDSTUK. 
BERG-ROOZEN. 
|En zeer aardig , raar,' en fchoon Ge- 
t was, voerdin het Necderlandfch niet 
v alleen deczen Naam , maar ook dien 
van Alp-roozen. In 't Latijn ge- 
heeten Balzamum alpinum , of 
Ledum alpinum secundum Ca- 
roliClusii: in 't Hoogduytfch Barenblust , ook 
Alp-roozen, en Hunerlaub : in 't Franfch des 
Ourlesj en in 't Italiaanfch Balsajio alpixo. 
Zij beminnen uyt eygener aart een goede, zandige, 
en op gecnerley wijze muf-rickendc aarde , met ccn 
weynig twee-jarige Pacrdemifl, en 't Mol der oude in- 
wendig verdorvcne Boomcn, of in plaats van dien het 
Mol van verrotte Boom -bladeren j we! door-een ge- 
mengd: een opene, warme, luchtige, vrye, wel ter 
Zon geleegene plaats, voor alle koude Oojle- cn Noor- 
de-wtnden befchut ; ook matige vochtighcyd. Vergaan 
niet haaft , maar blijven vecle jaren lang in 't leevcn. 
In deeze Gewcflcn geevenze wel ieder Zomer , in het 
laatfle van Julius en begin van Augufius een getroflte, 
opflaande , vier-gcbladcrde , blcek-paars-verwige , 
kleyne , een weynig langwerpige Bloem , niet alleen 
boven uyt dc punten der Takten , maar ook tufTchcn 
elk blad aardig voortkomende , alszc nu ccnige jaren 
oud zijn geworden ; doch zelden, of noyt, volkomen- 
rijp Zaad. 
De Bladeren zijn van naturen flegt, of zonder eeni- 
ge kartcling ; voor aan rond cn breed ; aan de Steel 
gantfeh fmal , nauwlijks een lid van een vinger lang ; 
een groot , of anderhalf gemeen , flroo breed, wat dik- 
achtig, en voorzien met zeer kleyne inwendige Adert- 
jens; ook met ccn aangename groenhcyd, een weynig 
blinkende. 
Dit Gewas is van een teederen aart : verdraagd zeer 
ongcerne eenige koude , mifttge lucht , flcrke winden , 
veel koude Herffl-reegcnen j noch minder eenige Rijp , 
of Naqt-vorfl. Moet derhalven , met een u^ffende 
Maan van Aprd>" een Pot of houten Bak geplant zijn- 
de, in 't laatfle van September , of 't begin van Otto- 
ber , na dat dc tijd zich bcquaam of onbequaam aan- 
fleld , binnens huys gebragt , en op een zeer goede 
plaats gefield werden , om door de Venfleren niet al- 
leen de Lucht, maar ook deZonneftralen te mogen ge- 
nieten, zoo lang de koude zulks niet verhinderd. Hier 
door zullen deeze GewafTcn te beeter overblijven , in- 
zonderheyd wanneer ze , de meefte koude .des win~ 
ters voorbij zijnde, beyde Lucht en Zon weer deel- 
achtig mogen zijn. Men moet haar ook wel bewaren 
voor alle tochten van Wmden , en zorgvuldig daar 
op letten , vermits zc dezelve gantfchclijk niet konnen 
lijden. 
Als nu de koude toencemd, en dc Venfleren geflo- 
ten werden gehouden, moet men haar flcllen opeen 
matig-warme plaats , verre van den Oven of Kagchcl 
af, waar in niet gevuurd werd , dan wanneer men in 
vreeze flaat, dat de^öry?wel zou konnen binnen drin- 
gen : want door de langdurige warmte des vuurs Jij- 
den ze ligtelijk fchadc,waar door dan gcmeenelijk vee- 
Ie van hare Bladeren (voor rond, cn daar veel brcedcr 
als agtcr aan het Hout ; ook niet meer dan een lid van 
een vinger lang) afvallen, welke anders gedurig aan 
hare grauwe Takjcns zouden blijven zitten. Men moet 
ook goede zorge dragen , dat ze , gedurende de gant- 
fchc Winter, niet meer dan tweemaal met een weynig 
Reegen-water van boven begoten , en niet voor den 
aanvang van April , of wat later , na tijds geleegent- 
heyd , met een zachte Lucht en aangename Rccgcn , 
weer buyten gezet, en voor koude Nagten,of Hagel- 
achtige cn Sneeuwige vochtigheid , wel gedekt en nauw- 
keurig bewaard werden. 
Dit bcziens-waardig cn aangenaam Boom-gewas , het 
welk zich ïn deeze koude Geweflen nauwlijks drie 
maat-voeten hoog boven de aarde verheft , kan hier 
alleenlijk aangewonnen worden door hare bij deWortel, 
of boven de grond uytgefchotenc jonge Loten ; het 
welk echter niet veel gebeurd. Deeze worden ten hal- 
ven ingefneeden, op de wijze der Angelieren , en met 
aarde overdekt. Als ze nu mct'er tijd wortelen heb- 
ben gevat, mag men haar van de oude niet afneemen, 
voor datze jarig zijn, als bequamer, om dan te verzet- 
ten. DeFer planting moet gcfehieden met een wallen- 
de 
Wat voor 
Tfccfere» 
Hoedanig 
decze Go- 
waïïca 
moctea 
waarge- 
nomen ea 
opge- 
queekt 
worden. 
ning. 
