I 
221 
GenEVERBöOM. KrUYS- OF DoORN-BEZIENBOOM. 
222 
Genezer 
oly. 
Amitt. Lu- 
ftt. uk i. 
Bijzonde- 
re lootten 
De Oly , getrokken uyt de Bezie» , is dergelijks 
goed voor de gebreeken der Leever, Nieren, Milt , 
't Coltjk_', ook rot alle wanden en gezwellen. Verdrijfd 
de Doofheyd der ooren; in de zelve gegoten. In de 
Mond gehouden, de Tandpijn. Geneeft de Lamheyd, 
Jigtigheyd , en Kramp. Verteerd de pijn der Gewrig- 
ten, of in dc tc zamen-voegingen der Leeden; ook al- 
' le andere ongeleegentheeden , veroorzaakt door feottdty 
inzonderheyd gedaan in Brandewijn , en 's morgens 
twee, drie, of vier leepclcn vol daar van gedronken. 
tlim.Uk. Het Hout deezcr Boomen blijft zuyvcr, zonder eeni- 
X6. cap.+o. geWorm-gaatjens. Ter dier oorzaak had men oud tijds 
de Trappen in den Tempel van Diana , volgens Piinii 
Getuygcnis, van dit Hout gemaakt. 
XLV HOOFDSTUK. 
KRUYS- of DOORN 
BEZIENBOOM. 
Oo zeer van veelc geliefd, als wel be- 
kend. Werd in 't Neederlandfcb niet 
alleen genoemd Kruys- en Doorn- 
uezienboom , maar ook Kruys- 
doorn, Kroes-bezien, en Stekel- 
bezien. In 't Latijn Uva Crispa, 
of GrossulaRia: in 't Hoogduytfch Stachelbeer, 
of ook Krauszbeer: in het'Franfcb Groiseilles ; 
en in het Ftaliaanfch Uva Spina , of Uva Ma- 
cipja. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden^/ 
verfcheyde foorten. 
I. Uva Crispa fructu maximo , of Krnys- 
bezienboom met een zeer groote blanke Vrucht. 
II. Uva Crispa major fructu rotundo, ofgroo- 
te Kruys-bezienboom met een gemeene ronde Vrucht. 
III, Major fructu oblongo , of groote Kruys- 
bezienboom met een langwerpige Vrucht. IV. Fruc- 
tu minore, of met een kleyne Vrucht. V. Fruc- 
tu purpurascente , of met een donkere Purpu- 
re Vrucht. VI. Uva Crispa fructo nigro, of 
Kruys-bezienboom met een gantfeh zwarte Vrucht. 
Al te zamen zijnze van ceven de zelve Bouwing en 
Waarneeming. 
Zij beminnen een gemeene , zandige, en met twee- 
jarige Koeycmift wcl-voorzicnc grond; immers zoo 
lief als een kleyige , vette , en een weynig met zand 
gebrokene aarde; een luchtige, opene, vrije, cn wel 
ter Zon geleegenc plaats ; ook veel Water. Gceven 
ieder jaar niet alleen vroeg in April Bloemen , maar ook 
volkomen rijpe Vruchten. Konnen 's Winters, zonder 
ccnigc fchade , uytftaan fterkc Storm-wmde» , Ha- 
gel , harde Vorjï , en alle andere ongeleegentheeden 
des tijds. 
Werden in decze Landen aangewonnen op drie bij- 
zondere wijzen ; namcntlijk : 
Eerfi , door hare , met een volle Maan van Afaert 
of Februarius afgeincedene , een of twee-jarige Lo- 
ten ; doch de een-jarige zijn hier toe de befte ; en dc 
twee-jarige fterkft drijvende. Deeze fteekt men in de 
aarde j zoowel op een luchtige als fchaduwachtige plaats 
tamelijk diep. Dus zullen ze binnen wcynige Maan- 
den van zelts wortelen fchieten , en voort-groeyen. 
Doch mogen , om te verplanten , niet opgenomen wor- 
den , voor dat ze twee jaren lang op dezelve plaats der 
infteeking hebben (til gedaan. 
Ten anderen-, door hare bij de Wortel uytgclo- 
ne jonge Scheutjens , of boven de aarde in dc zelve 
neergebogene Takken ; welke of van zelfs Wortelen vat- 
tan , of die verkrijgen, ten halven , op de wijze der 
Angelieren, ingcfneeden zijnde : 't welk gefchied in de 
eerfte Zomer. Daar na wordcn2e in het volgende 
Wat vooi 
een aarde 
zij bemii 
Haren 
aart. 
Am win- 
ning- 
Door een. 
of twee- 
jarige Lo- 
ten. 
Door jon 
ge Scheu- 
Voorjaar in Maert , ook in Oftober , November, of 
Februarius, met een afgaande Maan altijd van de oudo 
afgenomen en verplant. 
Ten derden , door hare Vrucht , en 't daar in zijnde P oor aaar 
Zaad. De Bezien , als ze noch niet al tc rijp zijn , aa ' 
plukt men af met een volle Maan, en men legt ze neer 
op een drooge plaats , op dat ze met 'er tijd in zich zei- 
ven mogten drogen. Doch men moet wel toezien, 
dat ze in de Winter niet bevriezen. Daar na, als de 
Maand November , Februarius of Afaert aankomt, 
doet men 'r Zaad uyt de verdroogde Bafi of Schel, en 
men zayd het , cenuurvoor of na dc volle Maan : niet 
meer dan een ftroo breedte diep , hol cn luchtig in ccn 
goede wel toebcreydde grond. Dus zal het gedagte 
Zaad overvloedig voortkomen; inzonderheyd, als men 
zomtijds, bij droog Weer, een weynig Recgcn-water 
daar over giet. 
Als nu deeze dus opgekomene jonge Boomt jens twee Onder 
jaren lang hebben ftilgcftaan, werden ze opgenomen; j^"*^ 0 * 
cn men fnjjd hare voomaamfte regt-ncergaande Hert- nm j aar _ 
wortelt tot aan de bovenfte wjde-wor telen , gantfche- dige -ver- 
lijk af. Daar na zet men ze weer in , op een goede f ( ^ r L (p ljltc 
luchtige plaats , met een afnecmende Maan, ieder bij- voort , 
zonder; zoo gceven ze met'cr tijd lure Vruchten; aan 
welke dikmaal zeer aanmerkelijke cn aardige veranderin- 
gen worden gevonden; niet alleen in grootte en fmaakj 
maar ook irj verwe ; tot een zonderlinge verluftigmg 
voor 't Oog. 
Is iemand bcgcerig, om van deeze Boomtjens groote I!oc men 
cn Mjtfteekendc Vruchten tc winnen ; die grave ieder j^j™" 
Voorjaar, in Februarius, of 't begin vatf Afaert, om giooreca 
de Wortel in *t ronde een Groeft van ruym een Voet ii-hoono 
breedte , cn fmijt daar in oude twee- of drie-jarige * Kwn * e " 
Koeycmift, tot aarde geworden , en klcyn gewieeven: nen _ 
overdekke dan dezelve weer met aarde , zulkcr wijs, 
dat de Mift niet gezien worde: zoo zullen ze ieder jaar 
boven maten groote eti zeer fchoone Vruchten voortbren- 
gen : inzonderhevd als men de Boomtjens in elk Voor* 
jaar, in de Maand Februarius, van hare jonge- over- 
vloedige Takken rijkelijk bemoeyd; het welk altijd be- 
hoord te gel'chieden. 
Heeft iemand vermaak , om niet alleen in den Jfcrfft, Hoe men 
maar ook door de gehccle Winter ; ja tot dat de meu- ^ e °°™ eca 
\ve weer aankomen, deeze Vruchten goed en fmaalie- gchetl jaar 
lijk_ te bewaren , die neeme ccn hard gebakkene grau- 'mij kan 
we Pot, zoo groot ah hij wil , en Icgge deeze Doorn- ^e- 
bezien , met een volle Maan , of ftraks daar na afgc- mtta " 
plukt , noch hard en groen , wel gezuyverd van hare 
Steeltjens cn Knopjens , of overgebleevcne verdorde 
Bloem , 'daar in. Gictc dan daar op goede hecte Fran- 
fche Wijn , tot datze daar onder gantfeh bccL-kt leg- 
gen. Als dc Wijn weer koud geworden is, moet men 
die bedekken met een dunne Bodem van gefmoltenc 
Boter ; en dan de Pot {tellen in een drooge luchtige 
plaats, daar het bij fterke Vorft niet vrieft. Zoo dik- 
maal als men wil kan mcn'cr de Doombczicn uyt halen. 
Doch op dat'cr gecu Lucht bij komc, moet men altijd 
de uytgenomenc Boter weer herimelren , cn op nieuws 
daar over gieten en de Pot zeer weynig bewecgen, op 
dat dc Boter aan dc kanten der zelve niet los wierd. Op 
.deeze wijze gehandeld, zullen ze een geheel jaarVonncn 
goed blijven» 
Deeze Vrucht-dragende Boomtjens worden dikmaal Hoe men 
van dc orotne Rupzen «rcquxld , welke hare Bladeren tc ^ cexc 
1 -ï .1 1 * j Boomt- 
ecnemaal vernielen en op eetcn ; waar op dan hare Vntch- j cns 
ten gantfchelijk verderven en afvallen. Ja worden wel bcwarca 
zoodanig belchadigd , dat de Boomtjens zelve quijnen; 
allenxken verfterven , en uytgaan. Met een kleyne 
moeytc kan men , zoo haaft men dit ongediert daar in 
gewaar word, decze ongclecgenthcyd voorkomen. 
Neem drie of vier Bladeren van oprechte Amen'- voor Je 
caanfche of Virginiaanfche Tabaks Kook dezelve, on- MC . r k" 1 " 1 
trent 't vierdedeel van een uur lang , in Recgcn-warcr, g rQ l ne 
in ccn groote Pot , of mafige koperc Kectcl. Als nu Kupz*a. 
dit 
