243 Beschryving dek lage Boomen, fety Heesters, II Boek, 244 
nocmd. 
ME NON 
verfc hev- 
el e foor- 
Wat voor 
een aarde 
zij bemin- 
LUI HOOFDSTUK. 
GEYTENBLAD. 
En aangenaam, cicrlijk, welriekend, 
en veele genoeg bekend Strnvel- 
gewas , werd in 't Neederlandfch niet 
alleen dus , maar ook na her Latijn 
Caprifolie , defgelijks Mammet- 
jens-kruyd , en Weqwinde ge- 
In het Latijn Caprifolium , Pericly- 
en Lilium inter spinas , dat is , Lelie 
onder de Doornen, ter oorzaak, dat deeze Strtt- 
■vel een zeer lieflijke reuk van zich geeft, en vcclcr- 
weegen in 't 'wilde , onder flegrc en iteekcliqe Heefte- 
re», opgroeyd : in 't Hoogduytfch GeyszblaTT, of 
ook Waldtgillcen, zoo veel als Eofch of Woud- 
■Leelien: in het Franfch Chevrkfueille, ofViNO- 
bosse ; en in het Iraliaanfck Capritoglio. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden drie 
vcrfcheydcnc loortcn; als: 
I. Caprifolium flore RUBRO , of Geytenblad 
met roode Bloemt». II. Caprifolium Germani- 
CUM FLORE LUTEO, of Geytenblad Hyt Dnytfchl.ind, 
met een geelachtige Bloem. III. Caprifolium per- 
foliatum Italicum, of doorgeboord Geytenblad uyt 
Italië» , van welke foort dc Bladeren , regt in 't mid- 
den harcr Steel, konftig worden doorboord • om welke 
de Bloemen , in 't ronde zittende , aardig in twee of 
drie orden boven malkander , zich zeer fehoon en ver- , 
makelijk vertonnen. Al te zamen zijn ze van ecven de- 
zelve Oueckhig en Waarneeming. 
Zij beminnen iiyt cygencr aart een gemeene , zan- 
dige , llegre ; ook een goede wel-gemeltre aarde : een 
opene , vrije , luchtige , wel ter Zon gelcegene ; im- 
mers zoo geerne als een fchaduwachtigc plaats; en veel 
Rccgen; of ook matige vochtighcyd. 
Gcevcn wel ieder jaar (de twee eerft genoemde foor- 
ten in dc Maanden J-nnnis en Julms, de derde, of dc 
doorgeboorde uyt Italië» , in 'c begin van Alay) ,■ be- 
2Ïcns-waardigc , wei-riekende Bloemen , maar zelden , 
en alleen bij heete en goede Zomers , volkomen rijp 
Zaad: doch het Capritolium PerPoliatum Ita- 
licdm , of het doorgeboorde Geytenblad uyt halten, 
nimmermeer in onze Landen ; immers gantfeh zelden. 
Ecvcnwcl heb ik in 't jaar i6ji. ook op andere jaren 
daar na , volmaakt rijp Zaad van deeze foort gewon- 
nen: het welk in 't volgende loorjaar met een waflen- 
de Maan van Aiaert, in mijnen Thuyn binnen mijne gc- 
boorrc-ftad Groenin^en gezayd zijnde , in dc na-zomer 
genoegzaam is voortgekomen ; waar van alle liefheb- 
bers noch lecvende Planten konncn getoond worden, 
't Gemeldde Zaad AcS2.nr Gnvajfcn legt beflotcn in een 
Vrucht, uyt den geelcn rood, of Oranje-verwig, wan- 
neerze rijp is. 
Bij gebrek van 't Zaad konncn zc aangewonnen wor- 
den door hare jonge teedere Takken , noch geen Bloe- 
men gedragen hebbende ; welke men 's Zomers in dc 
aarde buygd, Haaft febietenze Wortelen. In 't vol- 
gende Voorjaar fnijd men ze van de oude af; en men 
vcrpl.intzc in de voor-befchrecvene aarde, met een waf- 
fendc Maan van Aiaert. 
KRACHTEN. 
G*Un. Uh 
D 
E Bladeren , 'Bloemen , en Bedien van dit Ge- 
wat zijn droog , zeer verwarmende , en dun ma- 
kende van aart. Mogen op geenerley wijze in- 
wendig gebruykt worden ; inzondtrheydniet van Vrou- 
we n , vermits ze haar onvruchtbaar maken , en in lee- 
uens-gevaar (tellen. 
H. Tragus Het Gedi/til leerde Water der Bloemen is aangenaam 
li». i. c .gó. van f rnaa l Cj li cr ]ijk van reuk, cn mag vryelijk gebruykt 
worden. Hier van eenigc leepeleq vol met wat Zuy- 
kcr driemaal 's daags ingenomen , verkoeld dc irrwe»- 
ge brand ; verzacht dc Hoeft ; neemt wech de Eng- 
borftigheyd: is goed teegens 't onheyl van Wonden, cn Vuchf. 
vuyle Gezwellen.; verdrijft dc vlekken des aanoczichts , Hert>. (a f. 
cn dc hitzigheyd der Oogen, wanneer men'cr hier in nat 1J "°* 
gemaakte doeken oplegt. 
De Bladeren cn 't Zaad worden gemecnelijk gedaan TA (, tniltm - 
bij dc Zalven , welke men gebruykt tot Hoofd- hb.i. ca/, 
wonden , veroorzaakt door Lood of Staal ; want dus *4- 
vcriterkenze 't Hoofd; zuyvcrcn de wonde ; doen'er 
't vleefch in groeyen, en geneczerize. 
De Hc^/èwgedroogt, tot ftof gemaakr, cn daar van Am*. Lu. 
een Drachma met Wijn ingenomen , drijft dc Water- fifm.lib.*, 
loffmg voort ; bevorderd den arbeyd der zwangere Vrou- EnaT ™' 
wen , en docd haar gemakkelijk verloften. Verzacht 
ook de Mtlt ; en neemt wech de pijn der zelve: 
Maakt ze k[cy>t , of verteerd ze ook wel geheel , niefc. lihl 
als men dit middel veertig dagen na malkander ge- 4- ">p- >4- 
bruykt ; volgens het berigt van Dioscorides cn pl '"> l ' 
Plinius. c ' lu 
LIV HOOFDSTUK. 
R O S M A R Y N. 
It wel bekend Struvel-gewas ■> ook verfchey- 
van elk zeer bemind, wecgens zij- Jc namen, 
ne natuurlijke krachtige, verltcrkende 
cyj;cnfcliap, en altijd blijvende grocn- 
hcyd , word in het JVtede) landfeh al- 
_ leen met dcczen naam bcteekend: in. 
het Latijn gehecten Rosmakinum , of Rosmari- 
Nl/5 LUJlONAniu, , ^h, T IBANOTIS CORON ARIA : 
in het Hoogdayrfcb Rosmarf.in : in - t J-tanfth Ros- 
marin ; en in 't Italiaanfch Rosmarino. 
Hier van zijn mij in haren aait bekend geworden z „ 
&cs beztens-waardige en gantfeh veranderlijke foortan; 
te weetcn : 
I. Rosmarinus cohonarius LATiroLius', ofverfchey- 
breedgebla'derdc Rofmarijn. II. ancustifolius , of foor- 
Rofmartjn met [malle Bladeren. III. Aureus An- 1 ™*- 
glicus, oïEngelfche Rofmarijn, zoo wel met geheel 
goudgeele, als mèt groen en geel doormengde Bladeren, 
van een zeer fchoonc aanfehouwing. IV. FoliisAr- 
genteis , of Rofmarijn met witte als z,ilvere Blade- 
ren, op de zelve wijze, niet minder bcvallijk. V. Ino- 
dorus , of Rofmarijn zonder eenige reuk. VI. Ros- 
marinus sylvestris, of wilde Rofmarijn. Al te za- 
men zijnze van eeven de zelve Qweking cn Waar- 
Zij beminnen een gemecne, zandige aarde, met een Watvoor 
weynig twee-jarige Pacrdcmifl: en "t" Mol van verrotte cen Mrd 5 
Boom-bladeren doormengd : cen opene , luchtige , bcmm ' 
vrije , warme , wel ter Zon gelcegene plaats, en in de nCn ' 
Zomer veel Water. Bloeyen niet alleen, als ze ccnige 
jaren oud zijn geworden, in 't begin May, maar gee- 
ven ook , ïn den aanvang van Juliits , volkomen zwart- 
verwig rijp Zaad. ' 
In onzeGeweftei) vallenze zeer teeder, en bezwaar- Teed 
lijk kan men ze dc Winter over behouden , vermits ze k e yd 
geen fterkc Forft konncn uytftaan. Moeten derhalven 
( met een walfcndc Maan van de Aiaert in Potten ge- 
plant , of met dezelve Maan van September uyr de aar- 
de opgenomen, cn in Porren verzet, dan ter deege met 
Water begoten zijnde) in 't laatftc van Oüober, of wat 
eerder , na dat dc jaarsrijd zich aanftcld , boven wel 
droog, binnens huys worden gebragt, op een goc- dcrhalvc * 
dc plaats , daar ze door de opene Venfteren Lucht 
en Zon mogen genieten zoo lang als doenlijk is. Moe- 
ten ook , ïn vriezend Weer, zoo wel voor veele toch- 
ten , als voor de warmte des vuurt-, gewacht , en ge-, 
duiendedicn tijd met matige, voor al niet te veel 3 voch- 
tighcyd onderhouden zijn. 
Een 
hoe 
en liair 
