1^5 Ephemerum van P. A.Matthiolus. OpRecte Jalappe,&c. l6S 
zij bemin 
«en. 
Hoe ze 
waarge- 
nomen 
moeten 
wonden. 
Blijven 
ihija 
Dccze Gewajfen beminnen uyt cygener aart een goe- 
de gcmertie grond , met veel Zand , en niet al te veel 
twec-jarige klcyn-gewrccvcne Paerdcmifl: genoegzaam 
doormengd : ccn opene , luchtige , warme , viye cn 
wel ter Zon gelecgenc plaats ; ook tamelijk veel 
■frater. 
Blocy-tijd. 2-ccr Vermakelijk Bloeyen x.e in dc Maand Jiiliitt , 
doch gecven in deeze koude Gcwcftcn zelden Zaad , 
'twclk zijne volkomcne rijpheyd heeft ; ten ware bij 
zeer hecre cn drooge Zomers. 
Ongcernc verdragen ze veel hotide Hcrffl-reegentn , 
Sneeuw , of felle forfi , want hier door werden zc, 
binten qclaten zijnde , dikmaal van 't leeven beroofd. 
Moeten dcrhalven , in ccn Pot gefield , met den aan- 
vang van Oïfobcr, of ccn wcynig larcr, na dat dc jaars- 
tijd bcquaam of onbequaam is , binnens huys gebragt 
werden , op een luchtige plaats , daar in niet als bij v rie- 
3üèÈtd Weer werd gevuurd. Voorts moet men zc on- 
derhouden met matige vochtighcyd, cn niet voor in't 
laat/te van Alaert of 't begin van Af ril , met een bc- 
quamc rccgenachtigc , immers donkcr-bctogene zachte 
lucht, wccr*buyten zetten : ook terftond behoorlijk 
verzorgen cn een wcynig dekken voor koude nagten , 
hayrige en fchrale Winden. 
Zij laten , gelijk alreeds gehoord is , uyt cygener 
aart noyt al hare Bladeren vallen ; maar blijvéh , zoo 
wel in dc Winter als Zomer, altijdgroen; cn fchijncn 
gcdunglijk tc grocyen; wijlzc , beydc uyt de Wortel 
cn Steden , onophoudelijk nieuwe Loten voortbren- 
gen. 
Aanwin- Tm of men fchoon in dccze Landen van haar geen 
mng. volkomen rijp , ja meert: gantfeh geen Zaad verzame- 
len kan , zoo konnen zc echter bcquamelijk genoeg 
aangewonnen worden door hare bij dc Wortel uyrfchie- 
tende jon ge Loten. Als nu dccze van zelf? genoegzame 
1 Wö«f/c;;licbbcn bekomen , moet men ze met ccn waf- 
fende Maan van Afacrt of April van de oude afneemen, 
cn in Potten verplanten. 
KRACHTEN. 
^ eb ™y k THX E Steelen cn Bladeren van deeze Plant in Wijn 
PUat fl 3 S cz °den , cn 's morgens nuchteren een tijd lang 
^ daarvan gedronken, weerftaat de aangroeying , 
en doet verminderen alle fchietingen dei' fcharpe boch- 
ten , welke vallen op de Gcwrigtcn , of de Spierachtige 
deelen. 
totJienili- j-j e j.;i oemen j n Edik gezoden , cn daar mee gegor- 
ciifdè'leii. £ c ^> ' s zeer dienftig tot verdrijving der wellingen van 
't Tandvleefcb , veroorzaakt uyt koude Zinkingen. 
Dc Wortel in roode Wijn gekookt , neemt wech dc 
z.wakbcyd van 't Hert , dc Hert-klopping , en dc pijn 
van dc Maag. 
II HOOFDSTUK 
OPREGTE JALAPPE, 
of Wonderbloem van Peru. 
^Eeze verlufligende Plant , van ccn 
(choone aanfehouwing , heeft in het 
Needcrlandfch , mijns weetens , gee- 
i ncn anderen naam , als de hier geftel- 
1 de. Werd in 't Latijn gehecren Ja- 
" LAPPA VERA, AdMIRABILIS, of Ml- 
rabilis Peruviana : in 't Hoogduytfch Gesche- 
ket Tn-dianisch Blumen , in het Franfch Mer- 
veilles ; en in 't Italiaanfch Meraviclia di Spa- 
Gna. 
Hier van zijn mij in haren aait bekend geworden z.es 
bijzondere foortcn ; te weeten : 
I. JALAPPA VERA , of MlRABILIS PERUVIANA 
Tts ver- 
fchcydc 
foonen. 
PLORE ALBO ET LUTEO VaRIEGATO J SfregtC Jalap* 
pe , of Wonderbloem van Vent, met wit- en geel geftrecp- 
te, en gefprenl^clde verwen. II. Flore rubro et 
luteo Variegato ; met rood- e-n geel-geveni'de Bloe- 
men. III. Flore Rubro; met gantfeh roode Bloe- 
men. IV. Flore luteo; met een bleel^-gcele Bloem. 
V. Flore albo; met een witte r Bloem. VI. Flore 
PURpureo; met een purpere Bloem. 'tZaad van dee- 
zc foort is grootcr cn hoekiger, als van al dc andere nu 
genoemde; maar dc Bloem kleyndcr, doch wel zoo 
lang van hals ; en dc Plant zelfs niet wel zoo hoog : 
dtrhalven zij ook met regt mag genoemd werden Mi- 
rabilis Peruviana minor , Jive Jalappa minor , 
of klejne Wonderbloem , kleyne Jalappe. Ondcrtuf- 
fchen ziet men de Bladeren 'bcnccdcn aan dc Steel aan 
de eene zijde wat lager a!s aan de andere necr-fchietcn ; 
ook daar veel brecder van aart , cn voor in een langer 
en fpitzcr punt uytlopcnde, als die van al dc voorgaan- 
de Soorten. Ecvcnwcl zijn ze al tc zamen van dezelve 
Eeu-wmg cn Waarneeming. 
Zij beminnen ccn goede zandige aarde, door-mengd 
met een wcynig drie-jarige Kocye- cn tamelijk veel 
twee-jarige Paerdcmifl: : een opene , warme , vryc , 
luchtige , tecgens een Muur of houte Staketzcl wel ter 
Zon gelecgenc plaats, cn veel water, 
Gecven in den Herffl zeer fchoone, dc oogen be- 
haaglijke , en door dezelve 't hert verquikkende Bloe- 
men ; in hare verwen zoo wonderlijk verfclicydcn , dat 
onder honderd of rrfcer der zelve, tc gelijk open ftaan- 
de, niet cene zal gevonden werden , de andere in alles 
gelijk. De tijd , in welke zc haar openen , is tecgens 
den avond; 'twclk zeer aanmerkelijk-fchiclijk gefchïed, 
met of tecgens der Zor.nen-ondergang , of ook wel een 
weynig eerder. Van dan af aan door dc gchcclc r.aqt , 
tot dat de Zon haar 's morgens weer komt befchijncn , 
gecven zc zulk ccn aangename gantfch-licfiijke reul^van 
zich, dat zc daar in de Jafrnijii niet behoeven te wij- 
ken, ja ook fchijncn tc overtreffen. Hoe donkerder de 
nagt , hoe k^achüger ; in tecgendeel hoe helderder t 
hoe fatnuer dc rc*£_is. Over dag wcrd'cr gantfchlijk 
geen reuk_ aan vernomen ; ten zij bij ccn zeer diiyftcre 
cn rccgenachtigc lucht. Ook vei liezen ze 's voormid- 
dags ontrent ten agt, necgen of tien uren al hare kracht 
weer, door de warmte der Zon, welke hare tccdcre 
vochtighcyd terftond verteerd, cn fhian dan immers 
zoo haaftig vcrllenrt; , als zc tecgens den avond tc voo- 
ren zich hadden geopend, 't Overige van dien gchec- 
len dag werd dc Plant blocmloos gezien. Maar r'clkcns 
teegens den avond vernieuwen dc Bloemen zich weer» 
ter tijd toe dat dc koude na*t-rijpen haar met ccn ( ge- 
lijk *t Spreekwoord zegt) rtille trom verrafTchcndcr wij- 
ze komen te overvallen. 
't i^.Wdcezcr langdurende Planten > 't welk bij ccn 
goede na-z.omer dikmaal zijne volle rijpheyd bekomt , 
is van deezen aart, dat het in zijn open blaasje, of 
hujsje , boven noch groen zijnde , onder gemcenchjk 
los werd. Als 't dan bij flil Weer daar in blijft leg- 
gen, krijgt het in twee dagen tijds een zwarte vcrwe : 
doch maar een wcynig door dc wind bewogen , valt 
het op de aarde neer. Hier op moet men, wanneer 't 
begind rijp te werden, wel vlijtig letten. 
Dcezc Planten, op dc gehoorde wijze met bonte 
Bloemen vercierd , brengen ook een-verwige voort, als 
roode, geele , of witte, tezamen op cene Struyl^, en 
ter zeiver tijd. WH nu iemand uyt een Wortel niet an- 
ders als Bloemen van eenerley verwe zien voort-komen, 
die winnc 't Zaad van een gantfeh rtode , of witte , 
of geele , cn zoo voorts. Dc daar van ontftaande 
Plant zal Bloemen van zulk een couleur voort-brengen, 
fchoon zc gefproten is van ccn Plant die zoo veel-ver- 
wigc Bloemen draagd. Dit heeft mij de ervarentheyd 
veclc jaren lang geleerd, cn deeze onderzoeking der Na- 
tuur heeft mij een vermakelijk zinnc-weik , en een be- 
haaglijke oogen-luft veilchaft, 
K j Al 
Mirzbxlh 
War voor 
ccn aarde 
zij begee- 
Zonder- 
linge en 
Aanmer- 
kelijUieyi 
Hoe mea 
Bloemen 
van eener- 
ley verwe 
kan beko- 
men. 
