%&7 Beschryving der Kruyden , Bollen en Bloemen , III Boek , i6% 
Teedcr- 
hcydimaar 
hoe men 
eduer 
hare Wor- 
telen vcelc 
jaien lang 
i goed 
zelve goed 
bewaard. 
Aanwin- 
ning dooi 
haar Zaad 
De Worte 
len dcezf 
Plint, wel 
kc in dee 
ze Landei 
groeven , 
Van een 
dienftiger 
gebruyk 
rma niche 
zelfs. 
Al dc gcn^|mdc foortcn zijn zeer teeder van aart; ja 
zoodanig , dat ze zelfs de minitc Rijp niet konncn ver- 
dragen : want buyten verwachting daar van overvallen 
zijnde , werden teiftond al hare Bladeren zwart , en 
hangen neerwaarts; 't welk men datclijk zier, 200 haaft 
dc Zon daar op fchijnd , of men 't fchoon aan andere 
Gewajftn niet kan bemerken. 
Als dit nu dus gefchied is , zoo neem al de Planten 
met hare dik ke H ortelen onbefchadigd uyt de aarde op. 
Snij de Strelen met haar Loof tot digt aan dezelve at", 
en werp alles weg ; doch breng de Wortelen binnens 
huys , en Iaatzc tien of twaalf dagen leggen opeen 
plaats, daar door de Ven/teren de Lucht, maar niet de 
Zon op haar kan kómen , om een weynig te drogen. 
Begraaf ze dan, gantfeh bedekt , in droog zand , zoo 
blijven ze goed : doch moeten gezet werden op een 
plaats , daar 't door dc geheclc Winter droog en warm 
is, op dat ze voor de Korft bevrijd blijven; wijl ze de- 
zelve niet konnen verdragen., zonder een haaftig verderf 
te lijden. 
Indien *t gebeurde, dat'er zoo haaft gccnRtjp quam, 
mag men haar eevcnwtl ontrent half Oilober onbe- 
fchroomd opnecmen , en alzoo de koude voorkomen. 
Staat ook wel toe te zien, dat men haar niet in de aar- 
de laat, door onachtzaamheyd, na dar ze twee of drie- 
malen bevroren zijn gewcefr.. Want dan dringd dc kou- 
de door de Steelen ïn dc Wortel ; waar op een haaihge 
Verrotting zou volgen. 
Dcezc Wortelen , bruynachtig-grauw van verwe , 
weiden met een volle Maan van Af ril weer in de aarde 
gclegt , op zoo een warme plaats , als hier boven ge- 
zegt is. Niet voor in 't laatftc van A-fay , of 't begin 
van Junins, lopen ze weer uyt : doch dan fchietenze 
zoo fchielijk en krachtig op, dat ze in dc zelve Zomer 
niet alleen meenigre van Bloemen , maar ook overvloe- 
dig Zaad voortbrengen. 
Op de nu verhaalde wijze heb ik cenigc dcezer Wor- 
telen elf, twaalf, en ook dertien jaren lang goed ge- 
houden. Doe konden ze niet langer in het leeven blij- 
ven, wijlze door ouderdom van binnen gantfeh waren 
uytgehoold , gelijk men ziet aan dc oude Wtlltgcboo- 
men ; zoo dat ze niet anders als de buytcnik Haft had- 
den behouden. 
In dcezc koude Ccwcften werden ze alleenlijk ver- 
meerderd of aangewonnen door haar Zaad ; 't welk met 
een waffendc Maan van Aiaert , of April , doch niet 
op de uur als Saturmu regeerd, werd gezayd in een 
Pot , gevuld met de boven -gedachte grond. Als de 
daar uyt voort-gekomene jonge tot een kleyne halve 
vinger hoogte zijn opgewaden, neemt men ze met een 
w:.flcnde Maan weer uyt dc Pot , en men plantze op 
zulk een plaats als befchrecven is; ieder bijzonder , en 
dc cene meer als anderhalve voet van de andere. 
De krachtige Wortel deezer zeer fchoone Plant is 
niet anders als de opf.egte Jalappa, die uyt Peru en 
andere Americaanfche Gcwciten in Europa werd over- 
gebraqt ; daar ze , van een goeden aart zijnde , en een 
goede grond genietende , genoczaam willen voortko- 
men. De Spaanjaarden hcbbcn'cr tot noch toe geen 
befchrijvine van gedaan, of iemant iet eygentlijks hier 
van willen bekend maken , op dat ze in haren Koop- 
handel met deeze Wortel geen fchade mochten komen 
tc lijden ; gelijk buyten twijffcl haar voortaan zal weer- 
varen. Want een Drachma (zijnde dc hoogfle Do/ïs) 
of een halve, na dat de Menfchen oud of jong , fterk 
of zwak zijn, van deeze, uyt Peru gekomen , drijfd, 
Zeer krachtig furgeerende , alle quade Kochten uyt het 
Ligchaam : doch dezelve veelheyd ingenomen van de 
gcenc, welke in onze Landen voortkomt, heeft cevcn 
dezelve uytwerking, veel wachter, en met veel minder 
gevaar. Gelijk niet alleen ik heb ondervonden , maar 
ook dc de Heer David van den Heuvel , een tref- 
lijk Geneed-heer in de oeffening , en Medicina Licen- 
tiate in de Stad Antwerpen ; dcfgelijks Johannes 
Hermans, een voornaam en wcl-crvaren Apotheeker 
binnen Brujjel; neevens meer andere. 
Indien iemand nauwkeurig acht wil necmen , zoo Overeen, 
wel op de gedaante van binnen, als op hare uytwendige komit van 
Schors; ook op de inwendige withcyd , met hare in't ^y**** 
ronde door-lopende ftreekefi , in (tukken gefnecden , 
ook gedroogd , een-jarig , en met een volle Maan van 
Oilober opgenomen zijnde ; dcfgelijks op dc dikte en 
fmaak; daarenboven op 't door het fnijden aan de kan- 
ten uytgevlocyde en een weynig hard gewordene Zap 
( 't welk al de Teekenen zijn , in de regtc Jatappe te vin- 
den, om dezelve daar aan tc kennen,) zoo zal hij geer- 
ne belijden , dat van ons de waarheyd is gezegt van de 
oprechtighejd dcezer Wortel in onze Landen. 
Al de voorheencn genoemde foortcn warTen in het verder en 
tweede en de volgende jaren , gelijk alreeds gezegt is , eygentlijk 
uyt hare overgeblevene , dikke , zelden meer , maar b " 1 £ t 
wel minder , als een hand lange Wortelen ; van weike 
zommige onder fpits , andere {homp toelopen : eenige 
in twcé'n , zommige in drieën gedeeld , bijna zwart- 
vcrwig: waar uyt verfcheyde dunne, of Fe ez,e I-worte- 
len fpruyten , die in 't opneemen ligtclijk afbrceken ; 
in welker plaats zich dan eenige kleyne langwerpige 
witte plekken vertonen. 
Deeze Wortelen een weynig gedroogd, werden van dc ge- 
blcekcr , of vaal-bruyn. Schieten uyt tot de hoogte d " ntc cn 
van vier, vijf, zes, ja dikmaal zecven voeten , na ge- j^hap'der 
lecgentheyd dat de Zomer koel of heet valt ; ook na dat Wortel, 
het veel of weynig reegend , en na dat dc aarde vet of 
mager is. Doch die van Zaad voortkomen, rijzen in 't 
eerfte jaar tot zulk een hoogte niet op : gelijk ook niet 
doet dc Admirabilis Ptruviana minor flore 
l-URPUREO , of kjeyne purperc Wonderbloem van Peru; 
onaangezien haai' Zaad 't grootftc , hare Bloem ech- 
ter de klcynfle van allen is. 
Zij krijgen van naturen aan hare Steelen zeer fchoone Bcfchrij. 
Bladeren , van een verluitigende aanfehouwing. On- gj^^ 
der en in 't midden der Plant zijnae aldergiootir. , een 
goede vinger lang, doch boven klcynder; aan hare 
Sreeltjenstwee vingeren, of ook wel wat minder , breed; 
aan de eenc zijde wat lager als aan de andere neer-fchie- 
tende ; en dus allenskens verminderende. Voor gaan 
ze toe in een Jong en ipits punt. Uyt hare Steelen 
(welke kantig-roncl , bleek-grocn van verwe , inwen- 
dig wit , en vol geknobbelde Leeden zijn , de cene uyt 
de andere fchictendc) komen ze voort , twee en twee 
regt teegens malkander over gefield , vercierd met een 
aangename donker-groenheyd boven, doch onder blee- 
kcr : ïn 't midden voorzien met een regt-doorl opende 
groote Ader , uyt welke verfcheydene klcynder lopen. 
Uyt 't middenfte deezer Bladeren , en in 't boven- Bloemen, 
fte der Takken groeyen vcelc bij malkander gevoegde 
lange Knoppen. Dcezc geopend werdende, vertonen zich 
de Bloemen; onder lang en fma), maar boven breed en 
rond ; echter als in vijf deelen , een weynig inwaarts 
gaande, gefchcyden: in welker midden gezien werden t 
vijf, ook zes, tecdere Draadjens , met daar op groe- 
yende kleyne ronde Knopjens. Haaft vergaan ze , en 
vallen neer. Dan werden ligtelijk gezien hare groene 
drie-bladerige Knopjens-, waar ÏB ! 't Zaad Vaft zit ; het Zaad. 
welk eerft groen-verwig is , daar na Zwart werd ; bo- 
ven dik , en knops-wijze rond, met vijf hoeken; on- 
der met een plat voetje voorzien. 
KRACHTEN. 
DE Wortel deezer Plant, bruyn , donkcr-bruyn , Purgee* 
of zwartachtig van verwe , heeft uyt eygener renJc 
aan in zich een (terk-purxeerexde kracht ; drij- 
vende uyt 't Ligchaam wech de waterachtige en alle 
andere fchadelijkc Kochtigheeden, zonder eenige moeye- 
lijkheyd. 
Men geeft de Lijders hier van in een halve Scrupel 
in eenige Spijs, 'twelk beeter is als in Wijn, Bier, bfj^jjj 
Water 
en uyt- 
drij vende 
