%69 ÖpRECTE JeLAPPË , OF WoNDEMEOEM VAN PeRU. AvERUYT. 270 
Water: ook wel ccn halve Drachma, na geleegentheyd , van eer. kleyne vinger lengte ; ten minftcn 2es of agt 
van de flerkte des Inneemers. 
Ook word het Poeder dcczer Wortel wel gedaan bij 
andere Mengzelen en purgeerende Hulpmiddelen , om 
dies te gcvoeglijker en zachter al de genoemde quaad^ 
aardighceden tiyt te jagen. 
HOOFDSTUK. 
E R U Y T. 
Ord in het Neederlandfch niet alleen 
dus j maar ook van zommige Ave- 
roon en Cypres-kruyd genoemd: 
in het Latijn Abrotanum : in het 
Hoogduyifch Stabwurtz , of Cy- 
pressen-kraut : in het Franfch Au- 
ronne, en in het Italiaanfch Abrotano» Brotano, 
en Herba Canforata. 
Hier van zijn mij in haren aart veele veranderlijke 
foorten bekend geworden ; als : 
I, Abrotanum mas latifolium , of Avcruyt 
mannetje met breede Bladeren. II. Abrotanum mas 
Angustifolium HispaniCUM , of Averoon man- 
netje met [malle Bladeren ttyt Spaanje. III. Abro- 
tanum fccmina, anders Chamx-cyparissus , of 
Averoon wijfje , anders Cypres-kruyd. IV. Abro- 
tanum FCCMINA MOSTANUM LuSITANICUM , of 
Berg-averoon wijfje uyt Portugal. V. Arbotanum 
FCCMINA MONTANUM HoSMARINt FOLIO, of Berg- 
averoon wijfje met "Bladeren v.m Rofmarijn. VI. A- 
BROTANUM CRETICUM FCCMINA VERMICULATO 
CRisro folio, of Averoon wijfje uyt Candien met 
kroeze Bladeren , als kleyne il armen , bchalven noch 
meer andere. Niet alle zijnzc van dezelve Oueeking en 
W 'aarneem'tng. 
Eevenwel beminnen ze al te zamen een goede, Zan- 
! digc, met twee-jarige Paerdemift matig voorziene grond: 
"een onene, warme, vrije, luchtige, wel ter Zon ge- 
leegene plaats, en niet te veel vochtighcyd. 
Het Abrotanum mas , of Averoon mannetje , 
bcyde de foorten, zijn hard van aart , en blijven vcele 
jaren lang in het lecven. Konnen , bnytcn fhandc , 
verdragen Sneeuw , Hagel , fterke forji , en allerley 
andere ongel cegentheeden des tijds. Geeven bij goede 
warme Zomers kleyne Bloemen, maar in deeze Landen 
noyt ccnig volkomen rijp Zaad. Worden eevenwel ge- 
noegzaam aangewonnen door hare bij of boven de wor- 
tel uytlopende jonge Takjens ; welke of van zelfs wor- 
tel fchieten , of cüemcn , om dezelve te bekomen , 
in de aarde buygd. Als ze nu geworteld zijn, moet 
men ze met een waffendc Maan 'm April van de oude af- 
necmen , en verplanten. 
Het Abrotanum fccmina, of Averoon wijfje, 
' en al hare genoemde meedc-foorten , zijn veel teederder 
van aart. Blijven zelden langer dan zes of acht jaren 
in 't leeven. Geeven bïj warme drooge Zomers ge- 
mecnelijk volkomen Zaad. Konnen op geenerley wijs 
flerke Winden , Sneeuwachtige vochtighcyd , koude 
Herffl-reegenen , of ecnige harde Forft verdragen. Wor- 
den derhalven,met een wadende Maan van J^r/Z ineen 
Pot zoo gezayd als geplant zijnde , in het begin van 
OBober, wat eerder of later, na dat de jaarstijd zich 
aanfteld , binnens huys gebragt ; op een luchtige en 
matig-warme plaats gezet ; gedurende de Winter met 
een weynig lauw-gemaakt Reegen-water onderhou- 
den , en niet voor in het begin van April, met een 
aangename Reegen, weer buyten in de Lucht cnZonnc- 
fcralen gefield. 
In onze koude Geweftcn konnen ze aangewonnen 
worden, niet alleen door 't gemeldde haar Zaad, maar 
ook door hare Takjens; welke men meteen volle Maan 
van April moet affnijden, in Potten fteeken, ter diepte 
we» 
Van naturen in deeze Landen niet hoger op als tot an-^jg^ 
weeken achter een ftellen in een fchaduwachrige of 
donkere plaats , daar ze van de Zon niet befcheenen 
konnen worden , en met tamelijk veel vochtighcyd 
voorzien. Dus vatten ze cyndelijk Wortelen ; en dan 
een weynig de Zon genietende , fchieten ze uyt , en 
groeyen voort. 
Het Abrotanum fccmina montanuM Lustta- Bcrc 
nicum , of Berg-averoon wijfje uyt Portugal , fchiet r 
derhalve, twee, of ten hoogden met zijn Bloem derde- 
halve voet. Bekomt uyt een bruync , zoo wel dikke 
en houtachtige , als tcederc en veczeligc Wortel een Wortelen, 
korte grauwachtige Stam , ontrent een vinger dik : 
welke zich ccn voet boven de aarde verdeeld in vcelc 
digt bij malkander gefreldei teedei e , broflchc, wit- 
grauw-verwige Takjens ; aan welke rondom de Bl.tde- Bladeren. 
ren, hol en luchtig boven een ; ook zommige kort 
en digt bij malkander gevoegd zitten; zoo wel opwaarts 
gekeerd , als halve-maaiis wijze neerwaarts hellende, en 
op geen Steeltjens ruftende. Zij zijn een, anderhalve, 
ook wel twee vinger-leeden lang ; ccn weynig rieken- 
de ; uyt den groenen grijs, ofwit-grauw, 2ccr t ceder 
en dun ; platachtig rond , en van onder tot boven aar- 
dig vercierd met zeer kleyne Tandjtns, fchubs-wijze, 
op zulk ccn manier als men in de ftacrtcu van het Csro- 
nopits „aïHartshoornZKï. Uyt dc middenfte en hoven- 
de punten, ontrent een voet lang, komen voort dun- 
ne , ronde, uyt den groencn-grauwe Steeltjens , met Bloemen, 
cenige weynige , zeer hol van malkander gefielde , nu 
uyt de cene dan uyt de andere zijde groeyende Bladert- 
jens omvangen. Op dc bovenfte Toppen der zelve 
komt voor den dag een cenige Bloem , van geen on- 
aangename reuk ; die van her Bel/is Spmofa Crcttca , of 
A/adelieven met Doornen uyt Candia, in grootte en ge- 
daante zeer gelijk. De grootte is als die vart een ronde 
dubbele ftuyvcr, de verwe goud-geel. Beflaat uyt zeer 
veclc korte Knopjens ; welke haar opendoende, tonen 
vcelc zeer kleyne Srars-wijzc gefielde en fpits toelopen- 
de Bladert jens; elk vijf in getal. Als ze tien , twaalf^aad. 
of veertien dagen open gcfraan hebben , verliezen ze cyn- 
delijk hare gecle verwe; worden bruyn, of zwart, en 
bewaren in zich inwendig ccn klcyn, teeder, en zwart- 
bruyn Zaad. 
Het Abrotanum moktanum fccmina RosMA-Berg-ive- 
RINI folio, of Berg-averoon wijfje, met Bladeren roiiawt rf- 
van Rofmarijn, in gedaante , hoogte , reuk en ^'erwc-j^j™^, 
de nu befchrcevene niet ongelijk , krijgt korter Blade- van Rof- 
ren, in lengte en fchilffcrigc kroeze noppigheyd met die marr J l;l •. 
van de Rofmarijn niet qualijk overeenkomende. Ook 
zijnzc ronder en fmaller als de andere. Hebben kleyne 
Bloemen, 't Zaad is dat der vorige gelijk. Tuffchen 
de Wortel is weynig verfchÜ. 
Het Abrotanum creticum fccmina vermico- Am-oen 
lato crispo folio, of Averoon wijf je uyt Candia, wijfje uyt 
met gekrolde Bladeren , als kleyne Wormen, grocyd uyt Candia t 
eygencr aart niet boven een of anderhalve voet hoog. ™ro\At 
Krijgt , op dc voorheenen gemeldde wijze , uyt een Bladeren, 
teederder en veezelachtiger wortel veelc groener Tak- a ' s kleyne 
jens , ook groenachtige tecdere Bladert jens , dragende °' m * 
de gedaante van kleyne Wormtjens. Zijn wat platter , 
en nier zoo rond van naturen ; ontrent een lid van een 
vinger , wat meer of minder , lang ; onder wat fmal- 
ler als boven of in het midden , een weynig rieken- 
de : rondom zeer net , teeder en aardig voorzien met 
kleyne Punt jens, of tandjens. Noyt (gelijk ook niet Bloemen^ 
de vorige) vallenze af, dan door ouderdom. Eeven- 
wel zijn de Steeltjens van deeze korter, ook teeder- 
der; doch tot boven aan de Knop met hol gefielde Bla- 
dertjens bekleed. De Bloem-knoppcn zijn dcf^ehjks 
kleyndcr , cn de Bloemt jens begaafd met een helderder 
en fchoonder geel. 
KRACH. 
