339 Beschryving der Kruyden, Bollen en Bloemen, III Boek, 340 
Aanwin- 
ning. 
Galen. Ub. 
Mtd.Stm}. 
JEgin. lib. 
J.eap. 3. 
Diofr. li/,. 
Zeldzame 
eygen- 
ichap dee- 
xer Plant 
Zij vergaan niet haart; maar blijven ccnigc jaren lang 
m'tleevcn, cn geevcn, bij goede Zomers, volkomen 
Zaad, 't Welk met een waffende Maan van April ge- 
meenelijlc eerfl: in Potten gezayd; daar na, opgekomen 
2ijndc , met de zelve Maan in de volgende Maand in 
de aarde geplant werd ; bchalvcn het Walfiroo met roa- 
die Bloemen; 'twclk of altijd in dezelve Pot blijft fhan, 
of in andere Potten werd verzet , om 's Winters bin- 
nens huys gebragt en bewaard te konnen werden. 
KRACHTEN. 
T* TEt GaBittm Ittteum , of Walfiroo met geele filoe- 
I I men, werd mceft geacht cn gebruykt. Is heet, 
verdrogende, en ccn weynig fcharp van aait. 
Dc Bladeren met Oly van Rozen vermengd , bren- 
gen weer te regt de vermoedde Leeden ; en helpen dc 
gecne, welke van het Fterecyn werden geplaagd, op de 
pijnlijke plaatzen gefineerd zijnde. 
De Bloemen in dc Neus scltokcn , of op de Wonden 
ïlcgt , ftillen der zelvcr bloed-vloeyi 
De zelve 
Ko 
yene 
Bloemen gefloten , en op dc gebrandheyd gedaan 
tecren dc brand , cn heelen dc verzecring. Met roode 
Wijn gedronken , doen ze dc Bloedgang ophouden. 
Verwekken ook lufi tot bijfiapen. 
In Melk gedaan, doet dezelve fcheyden , en maakt 
Zc bcquaam, om' er Kaas van te bereyden. 
Het Ci.il/tnm album , of Walfiroo met witte Bloemen, 
van naturen voort-komendcop een flegtc magere zand- 
grond , Veen-, of Mocr-aarac , heeft deeze wonder- 
lijke cygenfehap , dat , wanneer Koeyen , of andere 
lïecften, gegaan hebbende op Weylandcn , daar deeze 
Plant niet gevonden werd , en verplaatlt werdende op 
zulke, daarzewaft, als ze daar van cetcn , binnen drie 
of vier dagen komen te ftervcn. Doch als ze op zulke 
flegtc Landen van jongs af opgevokt zijn , blijven ze 
buytcn gevaar van ongeval , wijl ac in ee '. r *ï,d *lw 
Koft gewoon werden, cn zonder fchade dezelve kon- 
nen nuttigen. 
LIV HOOFDST 
R A 
P. 
ver- 
fcheydeac 
Soorten. 
Wat voor 
een aard e 
zij bemin 
ncn. 
Hardheyd 
Iet alleen in 't Neederlmdfeh met dec- 
zen naam bij vccle bekend , maar ook 
Mee cn Rottk gehectcn : in 't La- 
tijn Rubia : ïn 't Hoogditytfch Rod- 
te : in het Franfch GaRAnce , of 
Ruele ; en in 't Italtaanfch Roe- 
bia, of Rubia. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden agt 
vcrfchcydcnc foorten, namcntlijk: 
I. Rubia sativa major, of 'groote tamme Krap. 
II. Rubia minor, of kleyne Krap. III. Rubia 
CRUC I ATA HiRSUTA , of Krap met rttyge en bruys- 
wijs gefielde bladeren. IV. Rubia cRUCIATa aR- 
GEnteA , of Krap met kruys-wijs gefielde bladeren , 
blindende als zilver. V. Rubia spicata Cretica 
graMINEA, of Krap uyt Candien , met ayren en bla- 
deren als Gras. VI. Rubia spicata marina Lu- 
si tan ICA , of Portngalfche Zee-krap met ayren. VII. 
Rubia minor Hispanica , of kleyne Spaanfchè 
Krap. VUL Rubia minor Lusitanica, of kjey- 
ne Portngalfche Krap. Niet alle zijn ze van dezelve 
Bouwing cn Waarneeming. 
Zij beminnen een zandige , goede , wcl-gemeftte 
grond: een opene, luchtige, warme, vrije, bequaam 
ter Zon gclecgenc plaats , cn tamelijk veel water. Gee- 
ven in de Zomer niet alleen Bloemen , maar ook , bij 
goede jaren , mecfr. den tijd in den Herffi volkomen 
Zaad. Konnen fterke Vorfi, en andere ongelcegcnt- 
heeden der ff r inter > zonder eenige fchade verdragen. 
Doch dc Rubia spicata marina Lusitanica, Bcbdnfc 
of 'geayrde Portngalfche Zee-krap , is tecdcr van natuur. <legeayrde 
Kan in gecnerley wijze koude Her ffi '-reegenen , Hagel, P °" u - 
Snetmv, of eenige Vorfi verdragen. Moet dcrhalvcn , in See-km. 
AprÜ met een wallende Maan in een Pot, 't zij geplant, 
'tzij gezayd zijnde, in 't begin van 0<fr o^r binnens huys 
gebragt; gedurende dc Winter met flegts een WCVBg 
■lauw-gemaaktRcegcn-water onderhouden; in een zeer Waamec- 
luchtigc plaats , waar in niet als met fterke Virê werd n ' n Ê- 
geftookt , gefield ; cn in 't laatft van Maert , of 't 
begin van April, met ccn donkere reegenachrige lucht, 
de Zonnc-ftralcn weer voorgcfteld werden. Zij geeft 
in deeze Landen in 't tweede jaar wel Bloemen, (van 
Zaad voortgekomen zijnde) maar geen volkomen rijp 
Zaad, ten zij met een bette Zomer* Gemeencljjk 
blijft zc drie jaren lang in 't lecven. 
Het Rubia spicata graminea Cretica, of Geayrde 
geayrde Krap van Candta, met bladeren als Gras, doch Kr3 P v *n 
niet wel zoo breed , maar harder van aart , ook niet ^^ytj 
meer als ontrent een hand lang cplêhietende , werd ie- ren als* C * 
der Voorjaar , met een waffendc Maan van Maert of Gras. 
April, op nieuws, in ccn opene, warme, vrije, luch- 
tige, en wel ter Zon gclecgene plaats, gezayd. Kan 
weynig vochrighcyd verdragen. Geeft tecgens dc Win- 
ter volkomen rijp Zaad; cn fterft daar mee. 
Dit Zaad is langwerpig, zwart-vcrwig. . 't Grocyd 7aad ; ea 
IQ een vierkante-, als een Pyramide-cpgaandc Ayr , on- hoe't 
trent een kleyne vinger lang; beftaande uyt vccle klcy- j™ 0 "* 
nc, ftijf-ftaandc, voor fpits toelopende, wit cn grocn- 
bonte '5'adertjens; ruffchen welke voortkomen groene 
Bloemtjens, vercierd met geele Afhaugz-cltjens. 
Het RuniA major sativa , of groote tamme Groote 
Krap, is lang-lecvcnde van aart. Draaguin deeze Gc- , J mme 
wcfren noch Bloem noch Zaad. Werd echter aange- iap ' 
■wonnen dóór hare bloed-roode aangcwalfcne jonge 
Wortelen , zeer dienftig om mee te verwen. Met een 
wallende Maan neemt men zc van de oude af, en men 
verplant 2e in ecu met Lwcc-jange Aoeycmilt wel vuui- 
zicne aarde. 
Het Rubia argentea cruciata, of Krap met Krap.oF 
talvers bladeren , het welk een cicrlijkc aanfehouwing Mcc - mct 
geeft, Bemind een toedc, zandige aarde, met een wev- ï) 
°. ■ ■ j ■ ii. j 1 ' bladeren, 
nig twee-jarige Pacrdcmilt door-mengd : een opene , kruys-wiji 
warme , luchtige , wel ter Zon gclecgene plaats ; cn aan hare 
niet veel vochrighcyd. Blijft eenige jaren lang in 't Ice- s ! ccler f 
ven. Wccgcns hare tecderheyd in 't Voorjaar , met zmca e ' 
een wallende Maan van April in een Pot gezayd zijn- 
de , geeft ze de tweede Zomer , in dc Maand Julitu , 
kleyne, gcclc, vier-gebladerde Bloemt jens; waar van 't 
meefte deel verdorrende neervalt , cn weynig of geen 
Zaad nalaat ; ten zij met zeer drooge en heetc jaren. 
Zij kan op gecnerley wijze veel reegen verdragen ; in- 
zonderheyd niet in den Herffi , wanneer dc koude 
komt*, met fterke Winien, Sneeuw, Vorfi, en Neeve- 
lige lucht, welker ongel ecgenthceden gecne deeze Plant 
kan uytfhan. Werd dcrhalvcn , op de genoemde tijd Ophoeda- 
en met de gemelde Maan in een Pot geplant zijnde , in a '?. " n 
't begin van Ociober , zomtijds wat vroeger of later , W1JZC 
na dat het Weer zich aanfteld , binnens huys gebragt, 
opeen geduriglijk lucht- genietende plaats, niet verre 
van een open Vcnftcr, doch buytcn alle Tochten; op 
dat zc deezcr wijs dc Zonne-ftralen mag genieten , tot 
dar de koude van buytcn zulks komt tc verbieden. 
Moet ook niet meer dan een , of ten hoogftcn twee- dezelve 
maal, gedurende de gantfehc Winter , vanboven met moi:t 
een weynig lauw-gemaakt Recgcn-watcr begoten , rfnón^" 
befprengd werden. Want hier ontrent is ze zoo ge- zijn. 
voellijk en tecdcr van aart , dat ze door een weynig te 
veel , eer men 't weet , in de grond aan de Wortel ver- 
rot. Ongeerne verdraagdzc ook veel warmte des vuurs. 
Moet daarom verre van den Oven geplaatft ; ondertuf- 
fchen echter voor een doordringende Vorfi zorgvuldig 
bewaard werden. Als dezelve voorbij is , moet men 
ze weer luchtig ftcllen. Daar na , in 't laatfte van 
diner t , 
