S59 
Beschryving der Kruyden , Bollen en Bloemen , III Boek, 360 
BI I 
Strapio lib, 
Med.Sitrtb 
Dbfe.Lv 
co 
JIjuU. lib 
de Nat. 
Snrp. c. S. 
fpringend Vuur , cn der Vrouwen Borften gelegd , ge- 
ncc7.cn de cenc, cn verdrogen dc AfeUrjatX andere. 
Tïcn groene Bladeren , kleyn gefneeden ; in eenjhalf 
pintje Wijn een nagt lang ontrent den haard te wcy- 
ken gezet ; 's morgens doorgezijgd , en dan gedron- 
ken , docd braken j cn ontlaft deezer wijs dc Afaag 
van alle onzuyvcre ftoffen , en Galachtige vochten ; 
als men te gelijk een of tweemaal purgeerd ; waar 
door dan veele Koortsen zeer gelukkig worden wech- 
genomen. 
Dc zelve Bladeren op de voortcetende zweeren gc- 
legt , geneezen de zelve. 
Het gediftillecrde Water , of het Zap der Bladeren , 
met wat Ttitta vermengd, en daar van in de Oogen ge- 
daan , neemt der zelvcr fcheemering wech , en maakt 
ze klaar. 
De Wortel in Wijn gezoden , en daar van gedron- 
ken, verdrijft dc koude Pis. Is goed voor de Hoeft; 
voor een benauwde Boft ; en teegens de Waterzucht. 
Neemt ook wech de verjtoppmg van Lcever, Lange, 
en Milt. • 
De zelve .gedroogd ( dan is ze veel beetcr als 
j?roen ) en daar van een Drachma of twee met Wijn 
Tragusl. i. ingenomen, flrijd teegens 't vergif. Is goed voor de 
1. 10- bccren der cjuaadaardige cn giftige Dieren. Docd ook 
ïüi"iUmt braken. Met Honig cn W'ijn gebruykt, zuyvcrd de 
A foeder , Nieren, Blaas. Verwekt ook de A-laand- 
ftonden. 
LXIV HOOFDSTUK. 
ANGELIEREN. 
An ieder, om hare bevallijkc fchoon- 
licyd , zeer geliefd en begeerd, wor- 
AiWil^^Rcfe den in het JVeeder/anfch niet alleen 
■A^^&W^fiï" ^ us ' maar °°k G IN OFT-EL BLOEMEN , 
^tci^ ^Sfc^m^ Testebloemen , cn Violeiten 
genoemd, om hare zeer lieflijke rcuks 
wil. Ter -dier oorzaak ook in het Hoogduytfch gc- 
hecten Nagelblumen , of Nagelein : in 't Franfih 
Oeilletz , of Ouilletz : .in het Latijn CaRYO- 
phyllus flos , of, zoo zommige willen , Betoni- 
ca coron/ria : in het Italiaanfch Garofani fio- 
RI DoMESTICHI. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend twee bijzon- 
dere foortcn; namentlijk: 
I. C.AKOPHYLLUS HORTENSTS MAJOR, of gTGOtt 
tamme, Hof-angelieren ; en II. CaRophyllus mon- 
tanus minor, of UpM Berg-angelieren; van zom- 
mige genoemd Pluymtjens. 
Van de groote, of gemetne Hof+tngelicren, pleeg men 
voor deezen niet' meer dan cenige weynigc verfchey- 
dentheyd der Bloemen te zien : doch zijn nu, door de 
vlijtige Bouwing der Liefhebbers , in hare verander- 
lijke lchoonhcyd der verwen zoodanig vcrmecnigvul- 
digd., dat men hecdensdaags hier cn overal ccn on- 
telbaar getal van verfchillenthcyd vind. Ecvcnwel 
zijn ze al te zamen van de zelve Oxeeking cn H'aar- 
nccminr. 
Zij beminnen een luchtige, goede grond, beftaan- 
de uyt twee dcelen gemecne varflehc aarde, twee dce- 
len grof Zand , daar gantfcli geen zoutigheyd bij is, 
twee dcelen Mol der van binnen door ouderdom-vcr- 
dorvcne Boomcn , of in der zclver plaats 't Mol van 
verrotte Boom-bladeren ; een deel ecn-jarigc Hoender- 
drek , cn een deel twee-jarige oude Paerdemifr , wel 
door malkander gcarbeyd. Deezc aarde moet men be- 
reyden in den Herfft, cn dikmaal in de Winter omfmij- 
ten, waar doorzc dc bequaamheyd verkrijgd, omin't 
-Voorjaar te konnen gebruykt worden. 
Wil ook iemand in "t verplanten, onder in de Pot 
daar noch bij doen twee handen vol ftof van kleyn ge- 
Twee bij- 
Meenig- 
vuUig- 
hcyd van 
de verwei 
der Bloe- 
Wat voor 
zij bemin- 
En hoe te 
beievJcn. 
flotene Leven, met de zelve aarde vermengd , hij zal 
bevinden , dat zijne Bloemen niet alleen zullen uytftce- 
ken in grootte , maar ook alle andere verre overtreffen 
in uytmuntende lchoonhcyd van verwen. 
De tijd , in welkeze opgenomen, van hare onzuy- ^^'"j 
vere Bladeren, gereynigd, en verplant moeten worden, 
is de befte (mijns oordeels) in de Maand A/aert , met 
een afgaande Maan , een dag of twee voor het laatfte 
Qviarticr. Dan komen de bloemen netter voort , en 
barften zoo veel niet , als wel doen dc geene , welke 
teegens de volle Maan worden verplant, Ichoonzewat 
grooter vallen. 
Geerne hebben ze een opene , vrije, luchtige, en v * ec ' w " a - 
wcl ter Zon gelcegene plaats. Konnen niet veel Water [\ na jpj'^ 
verdragen , als ze in Potten zijn gezet. Doch in de 
aarde op een Bed gefield , fchaad haar de vochtigheyd 
zoo veel niet : alhoewel ook het van boven vallende 
Water de Knoppen der Bloemen, als ze fteik worden, en 
aan liet open gaan zijn , niet alleen hinderlijk is, maar 
ook dikmaal docd barften. Tamelijk wel konnen ze 
uytftaan dc harde W inter-vorjlcn, maar niet de Sneetm: 
Ook geenzins in het Voorjaar de Naqt-njpen , waar op 
overdag Zonnefchijn volgd. Want deezc twee tecgeni 
malkander werkende , cn haaft op malkander volgende 
krachten, zijn voor haar verdermjk. Men moet haar 
derhalvcn hier voor , zoo veel mogelijk is , voor- 
zichtig wachten. 
Zij krijgen , of fchieten dikmaal op met veel Spij- men 
le» : welke men al te zamen , behalven twee of drie , jjj°° n j Cn 
wech neemt ; op dat de Bloemen, door decze vermin- y an bcko- 
dering dies te meer voedzcl genietende , dies te krach- men. 
tiger en grooter mogten voortkomen : inzonderheyd als 
men niet meer dan vier, vijf, of zes Knoppen boven aan 
elke Spijl laat blijven. 
Als de jonie boven de Wortel uytgclopenc Scheuten Hoedanig 
in de Zomer fterk genoeg zijn geworden, fnijd men ze, j*J™ j* 
met een waffende Maan, met een Mes fubtyl van on- leggen, 
der op , ten halvcn harcr Steelen. Men begind de fnee- om haar 
de te doen een weynig benccden een lid , door het zei- aan te 
1 l n. 1 j r- winnen, 
vc hecnen, tot ontrent aan net naait volgende , ol tot 
in , ja door het tweede, indïcnze digt op malkander 
volgen, In deeze fneede moet men met de rngge van 
het Mes eea weynig aarde doen. Deezc Looien laat 
men regt-op ftaan , en men vuldze aan met een luch- 
tige, zandige aarde, daar weynig vettigheyd bij ïs, tot 
ccn vingerbreed boven de jneede. Voorts begiet men 
ze met wat Reegen-water : ook moet men ze agt , of 
tien dagen lang te deegen wachten voor fterke Lucht 
en Zonnefchijn. 
Wil iemand deeze ingefneedene Loeten in de aarde Gtmccilc 
neerbuygen (gelijk van veele gefchied) , hij zal bevin- n^zuo^ 
den , datzc lichtelijk ten halvcn, of ook dikmaal ge- goed. 
heel, van hare Stam zullen al breeken ; waardoorze, 
te minder voedzcl genietende, dies te langzamer Worte- 
len vatten, cn veel tijds geheel vergaan. 
Op de gemelddc wijze konnen ze lichtelijk vermce- Aanwin- 
nigvuldigd worden. Het geen ook bequaamlijk kan ge- nlns 
fchieden door haar Zaad, op dc volgende manier. 
Neem het Zaad van dc eerft. -opengaande He rt-bloem, door haar 
van elke Spijl alleen, of bijzonder, daar niet meer als 2,iaii ■ 
vijf of zes Bloemen ten hoogften aangebleeven zijn. 
De Knoppen , daar het Zaad in zit , moet men afbree- 
ken met een volle Maan, als ze haar groenhcyd begin- 
nen te verliezen : want dan heeft het Zaad zijne vol- 
komene rijpheyd , en word van binnen zwart. Laat 
het de gcheele Winter over in de Knop blijven. Doe 
het in het Voorjaar daar uyt, en zaay het in Jlpril of 
May niet diep ïn een gemeene zandige aarde , met 
een volle Maan. 
Als de jonge hier van opgekomene Planten ontrent cn hoeda- 
cen lid van vinger hoog opgefchoten zijn, moet men ^fr'on- 
ze ruym een halve, of wel een geheele voet van mal- trent hau- 
kander, met ccn volle Maan verplanten ; zoo geevcn ze d elcn 
in het volgende jaar zonder ecnige feyl Bloemen: waar mocl ' 
onder 
^1 
