3*9 
Baisse M appel. Madelieven. 
3P° 
appel 
wijfje. 
Het zelve Zaad moet in ccn Pot gezayd , cn gantfeh 
niet geroerd worden. Ook ten tijd lang in warme 
Paerdemift gcftcld zijn. Als de zelve hare warmte ver- 
loren heeft , moet men de Pot daar uyt nccmen , cn, 
telkens weer in varfichc warme Paerdemift zetten. , 
Het Balsamina fccmina , of Baljfemappcl wijf- 
je , word gcmecnclijk gezayd in de aarde, op een 
ganrfcli warme plaats, tecgens ccn Muur of Schutting, 
bevrijd voor alle koude Qofte- cn Noor de-iv inden. Het 
moet niet diep gclcgt zijn. Krijgd kluchtige Bloemen, 
cn in den I/erf/l volkomen Zaad. Als het zelve rijp 
is, barft het Huisje, waar in het bcfiotcn legt, lichte- 
lijk in vcrfchcydcne deden van ccn; krieuweldzich om, 
en laat het Zaad vallen. Hier op mocc men letten , 
wanneer de Krucbtcn geel cn gelijk als doorluchtig wor- 
den; of het gaat verloren. 
Het gcmclddcZ-rWvan beydc de foortcn moet ieder 
Koorjaar, in dc Maand van Maert of April, met een 
waftende Maan, de aarde aanbevolen worden. 
KRACHTEN. 
I) 
Bladeren en Kruchten van Balfamina mas , 
Baljfemappel mannetje , zijn gematigd van 
aart. Cencczen de inwendige z,weermqen van 
de Borfi , cn van dc Darmen : ook de Takkenot Spee- 
nen aan 't Fondament , defgclijks dc varjfche wonden , 
daar op gclcgt zijnde. 
In Wijn gekookt, en daar van gedronken, of het 
Poeder met Wijn ingenomen, geneeft ook dc inwendi- 
ge quet^uren: verdrijft het Colijk_, en verzacht dc 
Tmcrten zoo der harende , -als der alreeds verlofttc 
Vrouwen. 
Hrrm-B.ir. De Oly, gediftillccit uyt het Zaad, geftrecken op 
bar. m Co- j cn Euyk der zwangere Vrouwen , veroorzaakt dc 
C timer ar. 
L+c. 14: 
Matib.l.^. 
Tttthf. Ui 
Fl.e. Oy. 
Veele aar- 
dige ver- 
anderlijke 
foortcn , 
van welke 
hier elf- 
Zelve een üchte verloting. Is goed voor gezwollene 
Borften, Gebrandbejd , trekking der Zeenuwen, en dc 
Breuken, dikmaal daar op geftrecken zijnde ; voorde 
ontftccking der Wonden, cu ook van de Moeder, Cli- 
ftcers-wijze daar in gcfpuyt. 
Dc Krachten van het Balfamina fcemina, tweemaal 
vicrentwingtig uren, of noch langer, in Oly geweykt, 
cn daar mee dc Wonden beftrceken, heelcn de zelve. 
LXXXI HOOFDSTUK. 
MADELIEVEN. 
Y veelc genoeg bekend ; worden in 
het Neederlandfch niet alleen dus, en 
dikmaal Maagdelieven , maar ook 
van zommigc Margrieten genoemd. 
In het Latipi Bellis : in het Hoog- 
dnytfch Maszlieben : ui het Franfth 
Pascluettes , of Marcuerites; en in 'c Italiaanfch 
Bellide, Primo fior, Primola vera , of fior 
di Primavera. 
Hier van zijn mij in haren aart veel aardige verander- 
lijke foortcn bekend geworden ; als : 
I. Bellis hortensis flore rubro pleno, of 
gemcenc Hof-madelieven , met een dubbele roode Bloem. 
II. Flore albo pleno , of met een dubbele witte 
Bloem. III. Flore variecato pleno, of met een 
bonte dubbele Bloem. IV. Flore variecato pro- 
1IFERO pleno , of met een bonte dubbele Bloem uyt 
Bloem, anders met Kmdertjens. V. Flore albo ple- 
no prolifero , of met een witte dubbele Bloem uyt 
Bloem, niet zoo zuyvcr groevende , veelvoudig cn 
languytals dvbonte, doch gcmecnclijk korter, wcyïiigcr 
in getal, cn digtcr tc zamen blijvende. VI. Bellis 
SPInosa Cretica , of Madelieven met Doornen uyt 
Candien. VII. Americana , of A/adclïeven uyt A- 
merica. VIII. Lutea Dalechampii, of gee le Ma- 
delieve» , befchreeven van Jacobiu Dalcchampius. IX. voorge- 
Cccrulea , of Madelieven met een fchoone blauwe fteld. 
'Bloem; ook Globularia genoemd. X. Fruti- 
cosa major Lusitanica, of grootc Portugalfihe 
Madelieven, welke ftruvcls-wijzc waftcn. XI. Fku- 
ticosa major Lychnidis folio, of groote firuveh- 
wij^e groej/ende Madelieven , met 'Bladeren van Chri- 
ftus Oogen , cn noch meer andere , onnodig hier tc 
verhalen. Niet alle zijn ze van de zelve Bouwing en 
Waamceming, 
Dc foorten van Bellus hortensis, of gemeene Hof-nuu 
Hof-madelieven , z.00 wel enkele, als met dubbele, of met blieven. 
Bloemen uyt Bloemen voortkomende, beminnen allerlcy dubbel/ 11 
Mag van grond , doch hebben aldcrhcfft ccn zandige , 
en met ccn weynïg twec-jarige Koeyemift: voorziene 
aarde: ccn opene, luchtige, vrije plaats, cn veel Wa- 
ter. Geevcn jaarlijks volkomen rijp Zaad. Konnen 
fterke koude, cn allerlcy andere ongclccgcnthccdcn der 
Winter uytïtaan. 
Worden aangewonnen op twcedcrlev wijzen. F.erfl Aanwin- 
door haar Zaad; het welk neervallende van zelfs ge- 111112 
nocg weer opdaat, cn voortkomt. Ten anderen , door- 
aangcwaflenc jonge Looien ; welke men in ieder Koor- 
jaar van dc oude ainccmen , cn met een volle Maan 
verplanten moet; alwaar het ook twee of driemaal in 
ccne Zomer. Dan worden ze noyt enkel ; het welk Hoe men 
anders lichtelijk en dikmaal gebeurd. Indien men dc "ncnUle 
gecne, welke enkel van Bloem zijn, twee, drie of vier- ^ 
maal in een jaar, altijd met ccn volle Maan , opneemt gen. 
cn verzet , zoo worden zc t'clkcns dikker, cn cyndclijk 
geheel dubbel. Doch als men haar niet dikmaal van 
aarde veranderd, weer enkel. 
Beydc de foortcn der Prolifera , ofmet veele kley- Madelief 
ne Bloemen uyt een, mogen niet ieder jaar opgenomen ven m « 
zijn, vermitsze dan wcynigc of flcgtc Bloemen geeven; „"bu,^" 
maar wel om 't tweede jaar, wanneer men haai- vroo- men uyt 
lijkcr, cn fchoondcr blocycndc ziet. Hare B/aderen een Bloem, 
zijn die van de gemeene Madelieven in alles gelijk. 
Ecvcnwcl komen dc roode cn wit-bonte Bloemen uyt 
Bloemen voort met langer Stee/tjens, cn zijn van een veel 
aangenamer aanfehouwing , dan dc witte , welke uyt 
cygener aart veel korter , en aan hare voornaamfte 
Bloem, daarzc uyt groeyen , als vaft gehegt blijven, 
gelijk de ervarentheyd genoeg bewijfd. 
Het Bellis spinosa Cretica, of Madelieven Madeïic- 
met Doornen uyt Candien, \s een bcziens-waardig Gew.u. "^a met 
Schiet in deeze Gcwcflcn op ter hoogte van een cn een Do °™ en 
halve voet, cn grocyd van naturen ftruvclachtig. Ver- dien. 
deeld zich in vcele tamclijk-dikke Takjens : waar uyt 
aan beydc zijden , doch nier regt tecgens over den an- 
deren , de Bladeren voortkomen ; zijnde anderhalf 
vinger-lid, of daar ontrent, lang; een klcync vinger, 
wat min of meerder breed ; aan dc Srcelen zeer fmal ; 
voor op haar breedfte, cn rondachtigc toegaande. Hare Gcilalte 
verwe is bleck-grocn. Zijn rondom zeer aardig ver- dcr Bla ": 
eierd metvecle Tandjens , als klcyne Doorntjens , al- dcrcn ' 
hoewel ze indcr daad noch hard zijn, noch ftecken. In 
het midden zijn ze voorzien met een regr-doorgaande 
A.der; waar uyt ecnigc wcynigc andere zeer tcedc-rc ter 
zijden uyt komen. Hebben ccn mccnigvuldige , regt- WorteK 
necrfeliictcndc, cn dikmaal boven dc aarde genoegzaam 
zichtbare blcek-bruyne Kecz.el -wortel. 
Deeze Madelieven zïjn tccdcr van aart. Beminnen P! iats eft 
een goede zandige aarde, met een wcynig cen-jarige Grond. 
Paaidcmift doormengd: een opene, luchtige, warme, 
vrije, wel ter Zon gelcegcnc plaats, cn matige voch- 
tighcyd. _ Geeven ieder Zomer een fchoone gcclc Bloemt^ 
Bloem, niet alleen uyt het Hert der Bladeren, 'maar 
ook wel ter zijden van dc opfchictende Looten. Gc- 
mecnclijk ecvcnwcl komen ze cnkclijk voort uyt het 
bovenftc der Steelen; zijnde gantfeh rond, tamelijk 
groot , ook een wcynig verhecven , en zonder ecnigc 
Bladertjens, gelijk als te ccncmaal naakt; doch van een 
fchoone goud-geele vcrwc. Niet haaft verdorren zt, 
» b 1 maar 
