393 
Madelieven'. Witte Been. Beet. B 
etoote. 
394 
Durant. 
Itè. Herl* 
/et. 66. 
Lonicer. 
1.1. c.ii 
Drie ver. 
fchcy- 
dc lbor- 
Pka». 
Bliemen, 
Zaad. 
Aanwin- 
ning. 
Galen. Ui- 
Het Simp. 
Bkft.Lt. 
JE S ,„ 
Jtnuhia. 
1.19- t.6f. 
De Bladeren in dc Mond geknauwd, necmen wech 
dc httz-ige /■ lijnen op dc Tong. De zelve gefloten, ver- 
drijven de heete ge wette n aan de heimelijke Leeden; ook 
dc Apoftematien cn Klieren aan den Hals. 
Het Zap gedaan in allcrlcy Wonden , of bij andere 
■ Wond-zalvcn, genccfl dc zelve : word dcrhalven zeer 
veel van de Chirurgijns gebVuykt. In dc Qogen ge- 
flrccken , neemt van dc zelve de Vlieden > ook de 
fcheemering wech. 
LXXXir HOOFDSTUK. 
WITTE BEEN. 
Ecft, mijns wectens , in het Nceder- 
^ IE htodfik gecnen anderen naam dan dec- 
~ 7.cn. Word in het Latijn geheetcn 
j. Been aleum , Polemonïum , en 
Papavïr spumeum : in 't Italiaanfch 
— -— Polemónio. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden drie 
ondcrkhcydcnc foortcn , namcntlijk: . 
I. PoLEMONIUM VULCAKE ALBUM , of gtmtcnt 
•Witte /-'een. II. Been ALhum folio hirsuto, of 
witte Been met rnyge Bladeren. III. Polemonïum 
vebum Dioscoridis , of opregte witte Been van 
Dioscorides. Al te zamen zijn ze van dc zelve Quee~ 
kj.Bg cn Waarneeming. 
Z\j beminnen een gemcene, zandige en wclgemcflte 
grond, ook een ongemefhe: een opene, luchtige, vrije, 
en bequaam ter Zon gelecgcne plaats ; veel , of ook 
wcynig Water. 
Zijn hard van aart. Gceven ieder jaar Bloemen, en 
ook dc mccfle tijd volkomen rijp Zaad. Verdracen 
flcrkc koude , en allcrlcy andere ongelccgenthccden der 
Wmier Worden aangewonnen , niet alleen door haar 
Zaad., het welk met een waflende Maan van April , 
niet diep gclcgt, dc aarde word aanbevolen ; maar ook 
door nare aingewaffcne jonge Wortelen ; die men op de 
genoemde tijd en met de gcmcldde Maan van dc oude 
atneemt, cn verplant. 
KRACHTEN. 
POlemonittm , of witte Been , is verdrogende van 
aart, en fijn van deelcn. 
De Wortel in Wijn gezoden , dan een Roe- 
mertje daar van gedronken , ot een Drachma van de 
zelve gedroogd met Wijn ingenomen, is goed voor dc 
Bloedgang ; de flcckcn cn bcctcn van giftige Dieren. 
Neemt wech dc Koude- of Druppel-pis , cn net Colijk\_; 
verzacht dc Tandpijn ; dcfgelijks dc fmerten van het 
Flerejhn. Geneert dc gcbrcckcn van de Leever. Ver- 
jaagd dc vcrflopthcyd cn hardighcyd van dc Milt. 
De Hinderen gefloten , cn qelcgt op de beeten der 
dolle Honden, of' der Slangen , neelcn de zelve. 
Het Zap daar uvtgeparft , en in de Oogen gedaan , 
verteerd dc brand der zelve, cn neemt de pijn wech. 
Verfchcy- 
LXXXIII HOOFDSTUK. 
BEET. 
fljfó.' r.der genoegzaam bekend, en zeer ge- 
" bruykelijk in fptjzcn, word in 't Nee- 
dcrlandjch niet alleen dus , maar ook 
van veele fall^oewcl oncygcntli;k^ ge- 
noemd Warmmoes. in het Lattjn 
Beta : in het Hoogduytfch Man- 
coldt: in het Franfch Poire'e , of Porree; in het 
Jtaliaanfch Bietola. i 
Hier van zijn mij in harén aart bekend geworden vee- 
le zeer fchoone, cn beziens-waardige veranderlijke foor- dene rob- 
ten; namcntlijk: dcrünge 
I. Beta vulgaris vtRinis, of gemeen? groene foorten * 
Beet, II. Beta ruura, of roede Beet. Ut. Can* 
dida Roman a , of blankj Reomfihe Beet. IV. Lu* 
sitaniCa i of Portugaifche Beet. V- Laticaulis 
rubius venis fxoHnata , of Teet met breede Stee', 
/en, en roode Aderen doorlopen , zoo gantfeh bcvallijk 
aan het Oog, dat een ieder over dc aanfehouwing tot 
verwondering word bewogen. VI. Laticaulis ve- van wel- 
nis H'TEis variecata > of breed gefielde Beet , met kc hi . cr 
geele Aderen vercierd ; niet minder als de voorgaande ^ J££^ 
vermakelijk in hare fchoonheyd. VII. Laticaulis den aan- 
VBNis aliiIs distincta j of breed gejfelde Beet , ^-gewceien, 
gaaft met witte Aderen. VIII. Beta laticaulis 
viridirus venis pRjEDITA » °f breed gebladerde 
Beet met groene Aderen. IX. Beta Candida bulbo- 
SA , of -witte Beet met een roodc Balwortel , zich boven 
de aarde vertonende. X. Beta spinosa cretica » 
of Beet uyt Candtcn, met een jjeekend Zaad. Niet alle 
Zijn ze van de zelve Bouwtng en Waarneeming. 
Zij beminnen cchtet al tezamen een gcmccnc, goc- Grond, 
de, zandige, of klcyige, gcmefltc of ongemcflte aar- 
de : liever een opene , vrije , wel ter Zon gclccgene , 
als een dompige of fchaduwjchtige plaats ; cn veel, 
of ook wcynig vochtigheyd. Verdragen fterke Vorjl, 
en allcrlcy andere ongclccgcnthcedcn der Winter. Krij- 
gende tweedezeer volkomen rijpZtW: blijven een* 
ter gemeenclijk langer in het keven. Mogen niet al- Zaad ; en 
ken in het Voorjaar, maar ook op andere tijden in de ^ ct 
Zomer, gezayd worden; altijd met ccn afgaandeMaan. 
Slaan ook , daarzc eens gezet zijn, dikmaal van zelfs 
genoeg op. Dit Zaad blijft cenigc jaren lang goed. 
Zommigc houden voor 't bcflc Beet-'Lr.adi het geen in 
de derde Zomer word gewonnen. 
De Beta Candida rulbosa) of 'witte Beet , WitteBeet 
een roodc ronde x,eer jchoone I'ohuortel , bemind een met cen 
luchtige grond , met Zand cn oude Pacrdcmifl wel fchoone 
voorzien: een opene, vrije, bcquamelijk ter Zon fhan- BoWWNÜ 
dc plaats, cn matige vochtigheyd ; verdraagd dc fterke 
M tmer-koude zoo wel als al de voorgenoemde. Word 
ieder Voorjaar , met een volle Maan van April, niet 
diep in dc aarde gezayd. Geeft de tweede Zomer vol- 
komen rijp Zaad, cn verflerft daar meê. 
De Beta spinosa Cretica , of fleekende Beet Steckende 
van Candten , khiet uyt cygener anrt zeer wcynig of 0 " 1 ^ 1 
gantfeh niet op, maar blijft kruypende bij der aarden. Candicn - 
Brengt voort kleyne Bladeren , donker-grocn van ver- 
we , ccn kleyne vinger, wat meer of minder, lang j 
een halve vinger , of daar ontrent breed ; voor rond- Bladeren, 
achtig, offlomp, toegaande; ook daar niet zoo breed 
als achter, alwaarzc hoekig, gelijk als gevleugeld fchij- 
nen : inwendig voorzien met vcck teedcre Adertjens , 
uyt ccn grooter voortkomende. Tufkhcn welke ont- 
flaan en zich vertonen vcrfchcydcne Scheutjens, ontrent Bloemen, 
een halve el lang; waar aan ter zijden van ieder Blad, cn 
uyt de voorfle punten, te voorfchijn worden gebragt 
veele in het ronde bij malkander gevoegde kleyne, qcc- 
Ic , en Ajrs-wijz-e gefielde Bloemt jens. 
Deezc foort bemind een goede, gemeene , zandige Grond, 
aarde, vermengt met een weynig oude Pacrdcmifl, of 1,111 "' 
ook wel met geen vcttigheyd : ccn opene luchtige, 
warme , vrije , bcquaamlijk ter Zon gelecgcne plaats , cn 
weynige vochtigheyd. 
Blijft niet langer dan eene Zomer in 't keven. Geeft 7.aé, hot 
in den Herfjl , wanneet dc Bloemt jens vergaan zijn , vol- Ë c ^ e '^* 
komen rijp Zaad : het welk ccn weynig langwerpig 
cn roodachtig van couleur is. Het zit in hupjens, bo- 
ven voorzien met drie geweldig-flcekcndc doorntjens. 
Als het rijp is geworden , verflerft de Plant. Moet 
dcrhalven in ieder Foor jaar , met Ccn waffende Maan 
van April, door het Zaad weer aaji^ewonnen zijn; het 
welk men op de genoemde tijd in de aarde legt. 
Bb 
KRACH. 
