399 Beschryving der Kruyden , Bollen en Bloemen , III Boek , 400 
dikachtig; in de Mond geknauwd wordende, van geen 
zonderlinge fmaak ; niet blinkende , maar van boven 
donkcr-giocn-vcrwig, onder mer een ruyge Wolltgheyd 
bekleed: aan de randen effen cn flegt; in het midden 
met een groote Rtgge . of Ader , waar uyr verfchey- 
dc andere klcyncr , cn uyt decze vcclc ontelbare ande- 
re veel kleyncr, haren oorfprong neemen door het ge- 
hccle Bindt aardig vcrcieid. 
Steden cn Tuflchcn dceze Bladeren komen aan de nicuwelijks 
Scheuten, gefchotene Steelen gedurig nieuwe Bladeren en Scheu- 
ten voort; uyc welker bovenfte Hert in de Maand 
Juntut opfchictcn lange, taye, ontrent vierkante wir- 
ruyge Steelen, welker lengte is van een voet of ander- 
half, de dikte van een Stroo. In het midden der zel- 
ve ziet men voortkomen twee teegens malkander over 
gefielde 'Bladeren , de Steelen onder als omvattende ; 
ook in 't bovenfte twee andere. TufTchen deeze grocyen 
groote, dikke, ronde Knoppen, en uyt de zelve noch 
andere boven malkander , op een bezien s- waardige wij- 
ze; onder beftaande uyt klcyne, groene, doch ruygc, 
cn voor fpirs toelopende Bladertjens : ook in het mid- 
den uyt veel groote , ruygc , vijf-hoekige cn boven 
Bloemen, wijd-openftaande Huysjens : uyt welke in het laatfte 
van jmam cn het begin van Julius zeer wonderlijke, 
groote, en fclioon-gecl-vcrwige Bloemen in het ronde 
bij malkander voortkomen. Boven zijn ze als met ec- 
nige gccle ruygheyd bekleed ; van gedaante als een Hei- 
met; ook onder met een hoekig, lang en breed afhan- 
gend deel begaafr, gelijk men ziet in de Bloemen van 
Salvia , of Se!f; niet qualijk vertonende een opengaan- 
de Leeuwen-mond. 
"jLudhuft- Als ze tien , twaalf of veertien dagen opengeftaan 
Jcni ' hebben , vallen ze op de aarde neer , nalatcnélc een 
hoekig, en bruyn-vcrwig Icedig Zaadhuyije. Echter 
heeft dceze aanfehouwens-waardige Plant in de jaren 
l6y6. 16*77. cn 1 Ö7 S. in mijnen Thuyn binnen de ftad 
Croenïngen een langwerpig rond, blcck-bruyn-verwiij, 
Zud. volkomen rijp Zaad gegeevcn; 't welk in het volgende 
jaar gezayd zijnde, overvloedig is opgekomen, 't geen 
te voren noyt gefchicd is. Men zie hier bij na het 
Hoofdjlul^ van Fhlomos. 
KRACHTEN. 
Galen. lib."W7J^^ e h: H y^' ot " Verbafcum , is verdrogende en 
Simp.S. \\/ vertcciende van aart. 
Diofi. I 4. W j) c bladeren, of Bloemen, in Wijn gezo- 
'■ 10 4- den, cn daar van gedronken , verdrijven de gezwellen 
der Keel • zijn zeer goed voor een verouderde Hoeft , 
voor een benauwde Borft , voor de gecne die inwen- 
dig gejeheurd zijn , en voor de bcetcn van giftige 
Dieren. 
De ZwVC gekookte Bladeren oyquade, z,eerige, en 
etterige üogen gclcgt, helpen dcczcgcbrcekcn. 
T>»Jt>n.l.j. De Bladeren geftoten, cn Paps-wijZe op de gebraad- 
heyd gedaan, genceft de zelve. 
Het Zap, gegoten op de W enden der vernagelde Paer- 
den, is een zeer dienftig hulpmiddel. 
De Wortel, zijnde warm in den cerften, en droog in 
den tweeden graad, in Wijn gezoden, en daar van een 
Roemertje mcr Zuykcr gedronken, is zeer goed voor 
de gecne , die Etter en Bloed fpouwea : ook voor alle 
andere inwendige jjcbrcckcn der Borft. 
Het Pu, of A4arg, vaa de Wortefj meteen wey- 
nig Oly en Edik tot een Sfllf gemaakt , en op de 
Fiftulc», of lopende Gaten, geftrceken, word zeer ge- 
preezen. 
TtMtëbtutt De Oly , van de gecle Bloemen bercyd ; neemt 
bijt. Plmtt. wech de pijn van de Talken of Speenen aan het FoD- 
fi LlQ 9- dament, en van het Podagra; inzonderheyd als het op 
dceze wijs is gemaakt. 
Neem een pintje Boom-oly. Gïctze in een dïkfterk 
Glas : doe daar bij zoo veclc Bloemen van het Vcrbaf- 
cum fantin* jlorc litteo , als cenigzins mogelijk is; want 
Tuchf. hifi, 
TUnt. 
JË S in. I 7. 
hoe meer hoe beeter ; en laat het in de Zon dtftillee- 
ren. Werp daar bij twaalf of veertien van de grootfte 
Hof-fpmnen ; doch niet t'efFens; op dat door het fterk 
vergif het Glas niet mogt barften; maar alleen twee of 
drie 
op eenmaal. Deeze de een na de ander < 
zijnde, word de dus bereydde Oly bewaard , tot dat 
menze van noode heeft. Hoe ze ouder word, hoe ze 
beeter is. 
Met deezen Oly, gantfeh warm gemaakt, de vee- Gene*-" 
ten of andere pijnlijke Leeden, niet op dezelve plaats, ^"^1. 
daar zich de fmert van het Podagra onthoud, maar aan gra . ° ' 
de andere zijde, regt daar teegens over , zeer dunnet- 
jens bcftieekcn zijnde , zal men verlichting voelen. 
Maar ook moet men onder de fooien , of het plat 
van de voet, defgelijks dunnctjens met deeze oly ovcr- 
ftrijken. Dit doende, zullen de zweet-gaten zich ope- 
nen, en de Podagrifche vochten uyttrekken. 
LXXXVII HOOFDSTUK. 
STANDELKRUYD. 
Iet alleen dus in het NeederUndfch , VerCcher- 
£ maar ook van veele Orchis, of Ki l- l " c niltnc * 
lekenskr uïd genoemd, word in het 
l Latijn ook geliceten Orchis , en 
" Satyrium , behalvcn noch meer an- 
dere benoemingen : ui het Hoogduytfch 
Ks'arenkraut , Erdgeyl , en Standelwurtz : 
in het Franfch Du satyrion, of Uram; cn in het 
Iiahaanfch SaTirio , of Satirione. 
Hier van worden gezien, en zijn mij in haren aart Vec, e 
bekend , zeer veele foorten , onnodig in dit werk al foorteB - 
te zamen opgeteld te worden , vermits ze meeft alle 
van eevcn de zelve Bouwing cn H'aarneeminjr zijn; 
inzonderhejd die in dceze Gcweften van zelfs voort- 
komen. 
Gezamentlijk beminnen ze, uyt een in-geplantte ey- Grond, 
genfehap , een gemeenc , goede, zeer zandige aarde, p,,au -- 
zonder cenige vcttigheyd ; of met een weynig twee- 
jarige Paerdemift vermengd : een openc cn wel ter Zon 
gclecgcnc plaats , doch over hare Wortelen een weynig 
fchaduw; cn veel Water. 
Konnen fterke Vbrfi uytftaan. Bloeyen in de Zomer Bloemen, 
zeer aardig, en geeven dikmaal volkomen rijp Zaad*. 
waar door ze, doch noch beeter door hare aangewafTe- 
nc jonge Bollet jem, konnen vermenigvuldigd worden. Aanwin-" 
Dceze neemt men in het begin van September , als de ning " 
Bloemen cn Bladeren verdord zijn, of ook in het laatfte 
van de A/aert , met een wallende Maan , van de oude 
af, en men verplant ze. 
Al deeze foorten , welke men uyt het wild in dc Hoe men 
Hoven wil verbrengen , hoe veranderlijk de zelve ook ™° et hl . n * 
gezien mogten worden , zoo in Wortelen als Blsemen , men het 
moeten, terwijl ze in haren vollen bloei ftaan (vermits Srandel- 
menze anders qualijk kan kennen en vinden) zooda- £ ru >' d . u yt 
nig worden uytgegraven , dat aan de Mortelen in het i„ Hoven 
ronde ten minftcn twee vingeren-breedte van hare na- wil bren- 
tuurlijke aarde komc te blijven t doch het Gras en de S en - 
Heydc moet men'cr van affnijden, zoo veel doenlijk is; 
op dat ditonkruyd, in een goede grond komende, daar 
in niet dc overhand mogt neemen. Daar na gezet zijnde, 
moet menze terftond met Water begieten. Dan fchie- 
ten ze met hare onderfte Puntwortcltjcns, een ande- 
re aarde gewaar wordende , daar in ; cn als hare cy- 
gene met'er tijd vergaat, groeyenze veel bequamer in 
deeze. 
Het Orchis anthropophora , of Orchis met Orchi: 
T hemen, welke een Afenfch verbeelden, en meer an- met!! ' uc "^ 
de re diergelijke, uyt warme Landen herwaarts gebragt, j,/ ^ 
btiytcn gezet zijnde , verminderen met'er tijd , cn MeOfiüi 
verderven eyndelijk , wijlze de koude van ons Ge- 
weft niet konnen verdragen. Moeten dcrhalven , in - 
Potten 
