Kool. Aardnooten, Bryonte. R 
Fucbf. lik. 
Plant, 
rap. ifS. 
DoJ.t. xi. 
JEgin. 1. 1 
JEtms l. 
Serm. i. 
77- 
fit.1 
Galen. lié. 
Sim^fac. 
413 
fttvaken , of diergelijke Kuchten zayd of plant, men 
zal bevinden, dat ze zeer goed cn wcldragendc zul- 
len worden ; inzonderheyd als het gefchied met een 
afgaande Maan. 
KRACHTEN. 
ALIc foorten vmKool, of Braffica s zijn verwar- 
mende en verdrogende in den cerften graad ; 
daarbenccvens afvagende , verzachtende , hee- 
lende; en te gelijk war fcharp van aart. Doch lang 
gekookt, daar na geparft zijnde, en dus hare Zalpecre- 
nge naruirr in 'r Water afgelegt hebbende, zijn ze zeer 
koud , cn droog in den zei ven graad. 
De Kool, inzonderheyd de roode Slttyikool , of Braf- 
Jïcd capitata rttbra , rauw, als een Salade gegecren , is 
goed tcegensdegcbreckcndcr^Vr, de brand van de 
A/aag, de beevende Leiden, en die een donker Gedicht 
hebben. Voor de Maaltijd gcbruykt, verhinderd zc de 
dronken-wording. Na den eeten genuttigd, neemrze de 
dronkenfehap wech. 
De Bladeren op de Bloedvinnen en andere gezwellen 
gelegt, verzachten de zelve, en doenze doorbreeken. 
Op de Schurft igheyd cn Roos gedaan , doen ze dccze 
qualcn verdwijnen. Op her Hoofd gelegr, verhinde- 
ren ze de ujlvallmg dei Hayrs. In de Mond geknauwd, 
en het Zap ingezwolgen, maakt een goede heldere Jlem. 
Geftoren, en zoo op ZtemttS. Wonden gc\cgt , genee- 
zen ze de zelve. 
In Water, of ander Nat gekookt, cn te zamen met 
dit Zap gegecren , opend het Ligchaam : geeft overvloe- 
dig Zog in der Vrouwen Borden, en drijft het Water 
der Blaat af. Al te veel gcbruykt, of tweemaal opgc- 
ftoofd , rs vooreen zwak Gezicht ondienftig. Maakt ook 
grof Bloed ; belet de Slaap, en verftopt het Ligchaam. 
Kool m « zijn cyqcn Zaad cn een Hoen gezoden , 
en drkmaal dceze koft gegceten, is goed voor nytteeren- 
de, graveelige, en leever^uchtige Menfchcn. 
Het eerftc Nat , daar de Kool ingezoden is gewceft, 
of het uytgepatfttc Zap van de Kool , met wat Zuv- 
kcr vermengd , verwekt de Maandftonden : verdrijft 
den Hoeft; maakr Stoelgang : verzacht cn neemt wech 
het Inyien en zttj^en der Ooren , daar in gegoren zijnde. 
. Met Wijn gedronken, genceft de breien "der Slangen : 
Zuyverd alle vttyle gezwellen cn wonden : ook het Hoofd, 
rn dc Neusgaten opgefnoft ; en neemt wech dc gebreel 
ken der Zenuwen. 
Het gediltillcerdc Water van Bloem-kool, of Braftca 
caultflora, 's morgens nuchteren gedronken, doodde 
Wormen , opend het Ligchaam : genceft de bccten der 
dolle Honden : belet de dronken-wording bij het drinken, 
cn verdrijft de vlakken , fproetelen , cn andere onzuy- 
verhecden van dc Httyd. 
Het Zaad in Wijn of Mecde gezoden , en het 
Vel daar meê gewreevcn , of daar van gedronken , 
heeft de zelve kracht. 
IEDTCRAS. 
414 
XCVI HOOFDSTUK. 
AARDNOOTEN. 
*|Ecze Plant , in het Neederlandfch dus 
^ genoemd , word in 't Latijn gchecren 
J Bulbocastanum, om dat hare Wor. 
1 tel een Knobbel, of Bulbus, een Bol, 
) en van fmaak een Castanie gelijk is: 
ook wel Bunium antiquorum, of 
Bunjam der Otide: in het Hoogduytfch Erdnusz , of 
Erdvasten , welk laatftc woord zoo veel als Aard- 
caftanie beteckend ; en in 't Itatiaanfih Bulbocasta- 
no , of Castagne Agresti. 
Van deeze zijn mij in haren aart bekend geworden 
twee zeer veranderlijke aardige foorten; te weeten: 
I. Buibocastanum vulgare, ofgèmteneAard-^heydehe 
noot; en II. Bulbocastanum APri foiio ma- 1 * 30 "" 1 ' 
JUS , of greatc Aaranoot met Bladeren Tan Peeter* 
Zijn bcyde niet van ccven de zelve Oueekino en 
Waarneeming. 
Beydc eevenwcl beminnen zc een goede, gemcene, 
zandige aarde , matig voorzien met oude rwce-jarige 
Paerdcmift: een opene en wcl.gclcegcnc plaats, ook ta- 
melijk veel vocht.gheyd. Blijven ccnige jaren lang in 
het leeven. Geeven ieder Zomer Bloemen , en ook de 
raeeftc tijd volkomen rijp Zaad. Konnen rcedelijk wel 
de l\ inter-koude uytftaan. 
Doch het Bulbocastanum majus Fofio APn,Crootc 
of proote Aardnoot met Loof van Peeter*,ely , als de AatJnoot 
tcederfte van aart, geeft niet als bij hecte goede Zomert ™" P ^°' 
volkomen rijp Zaad. Verdraagd ook niét zoo wel de renelr. ' 
felle koude der Winter. Is dcrhalvcn dienftigcr, dat 
ze in de Wintertijd binnens huys gebragt , op een 
luchtige plaats gefield; en ondcrtüflchcn flegts met een 
weynig lauw-gemaakt Recgcn-watcr van boven bego- 
ten ; ook niet voor in het laatfte van Alaert , of het 
begin nn April, na gelcegcnthcyd van dc bequaamheyd 
of onbequaamheyd der jaarstijd , weer buytcn "ezet 
worden. Men moer haar wachten voor te veel Waterj 
cn dekken voor koude hayrige Winden. 
■ Worden alleenlijk aangewonnen door haar Zaad ; Amwin- 
twelk met een volle Maan van April niet diep word mna. door 
gezayd in een Pot, gevuld met een zandige luchtige'"" 2 "''- 
grond; gezet op een warme plaats, en zomtijds be- 
fprengd met een weynig Water ; zoo komt het dies 
tc cctder voort. Deeze Planten echter, opgekomen 
zijnde , gecven niet voor het tweede of derde jaar 
daarna hare eerfte Bloemen ; want dc kkynhcyd der Bol- 
wortelijens vermag niet dc zelve eerder, en voor dat 
zc fterk genoeg geworden zijn , voort tc brengen. 
Van een ander (lag van Aardnooten, gemeenlij- Ander uig 
kcr genoemr Aardakers , zie het voorgaande LIX. vïn M * d - 
Heofdftttk, daar van twee ondcrfcheydcnc foorten der ° 0 ° tc "- 
zelve word gehandeld. 
KRACHTEN. 
DE '. Aardnooten, of Viulbocaftanum , zijn warm en Dnrantn 
droog in den cerften graad; ook een weynig *'/'■««'• 
tc zamen-trekkende , en openende van aart. ' S °' 
Het Zap der Bladeren met Wijn gcbruykt, of de 
Bollen in Water gezoden, of ook de zelve gebraden, 
zijn zeer goed voor de geene, welke Bloed fpouwen, 
ojpijfen: voor die har Water niet kontten honden: voor bUU 
die ittTeering hebben: door een hoogc val , of andcrer (''■ »° S ' 
wijze , inwendig verkeerd zijn. Vcrftcrkcn ook dc 
A/aag, en gecven goed vocdzcl. 
Het Zaad is warm cn droog in het begin van den Diofr. 1. 4, 
derden graad. Het zelve gefloten, en een Drachma '■ "* 
daar van met Wijn ingenomen , neemt wech de ver- SS 
ftoprheyd van de Blaat , A'ierrn cn MU. Is goed /,'.6 
voor de Lendenen. Docd het Water der Blaas lof- 
fen: jaagd uyt dc Nageboorte; cn verwekt de Maand, 
{ronden. 
XCVII HOOFDSTUK', 
BRYONIE. 
Tet alleen in het Neederlandfih dus , Vcrfcher- 
maar ook van zommige wilde Wyn- de namen. 
gaard genoemd, word in het Latyn 
gehecten Bryoma : in het Hoog- 
WILDER ZlTWEN, TfUrrEL- 
kurcs , Zaunruben , en Stich- 
Wurtz : in het Franfcb Colubrine , cn Cou- 
in het Italuianfch vite Bianca , en vi- 
LEUREE 
TE NERA. 
Hier 
