4ij Munt. Bergmunt. Welriekende Lis met smalle Bladeren. 416 
u 
N 
Vcrflhcy- 
dcnc foor 
hctkleyn 
Berg-kat- 
te-kruyd. 
Befchnj- 
ving van 
het Katte- 
kvuyd mei 
een Knob- 
bel woi te! 
en blauwe 
geayrde 
Bloemen. 
En aangenaam cn wel-bckcnd Ge- 
was , dus in het NeederUndfch ge- 
noemd. In het Lattjn Mentha : 
in het Hoogduytfch Muntze , of 
Bai.sam : in het Franfch Menthe, 
en in het Italiaanfch Menta. 
Hier van zijn mij in haren aart vcelc veranderlijke 
fbortcn bekend geworden ; tc weeten: 
I. Mentha Crispa, of kruyze, kroez,e, gekrulde 
Munt. II. Angustifolia Spicata, of [mal ge- 
bladerde A/unt , met een geayrde "Bloem. III. Spi- 
cata folio variegato, of geayrde Aiunt met wit- 
en groen-bonte Bladeren. IV. CitRata , of Munt , 
welriekende als Citroen. V. Corymbifera , of Be- 
z.ien-dragende Munt , anders Costus hortensis, of 
Kost genoemd. VI. Aquatica, of Aiunt , groeyende 
in waterachtige plaatsen ; en Aquatica Spicata , of 
IVater-mrtnt , met een Bloem-ayr. VII. Mentha Cat- 
taria, fivc Nepeta , of Kattekruyd , anders Nepte. 
VIII. Cattaria alpina major , of groot Berg- 
kattekruyd. IX. Alpina minor , of kjeyn Berg- 
kattekruyd ; fchictendc van naturen eens hands lengte 
opwaarts. Krijgd uyt zijne witachtige Vee^tlwortel 
een regt-opgaande Steel ; doch in veele klcyne zich 
vcrdcelende ; blcck-grocn van vcrwe; wolachtig, en 
vier-hoekig gevormd : aan welke de Bladeren voort- 
komen, regt tecgens over malkander gevoegd, ruften- 
de op korte Steeltjens , doch gcmecnelijk neerwaarts 
hangende , nauwelijks een lid van een vinger lang , 
ook een vinger of wat minder breed ; achter alder- 
breedft; voor fpits toegaande ; blauwachrig-grocn-ver- 
wig; cn een weynig ruyg; aan de kanten gedaagd, en 
van aart het gemeene Kattekruyd gelijk. Tulfch.cn wel- 
ke zich vertonen witte Bloemen , aan bcyde de zijden 
van de Steel ; ook uyt de bovenftc der Steelen opge- 
fchotene kleync Ayren ; boven ftomp-rond , en als 
wit van ruygheyd. Dcczc vergaan zijnde, laten een 
klcyn , hoekig en zwart 'Laad na. X. Cattaria 
Spicata cccrulea radice tuberosa , of Katte- 
kruyd met een Knobbelwortel, en blauw-geayrde Bloem. 
Uyt de korte, dikke, cn uyt den geelcn zwartachtige 
Wortel fchieten voort vierkante Steelen , ontrent twee 
voeten hoog, waaraan fchoone Bladeren komen, een 
'igcr, wat meer of minder, lang; een groote duy 
gcgeiiain- 
tadhnyï- 
brecd ; uyt den blauwen gre 
'trwig ; 
met regt ook noemen Oricanum Vircinianum 
MAJUS fistulosum , of greote Qregc uyt Firgmien> 
met een ronde, lange en dunne Scbeede , of Hnysje j 
daar dc Bloem in groeyd. Welke Bloem, knops-wijze 
veelvoudig boven op , ook ter zijden van hare vier- 
kante, bruyne, teedcre Steel te zaam-gevöegd , voort- 
komt , cn onder met cenïgc groene Bladertjens om- 
tingeld is ; fchoon van gedaante , bleck-bruyn , of 
paarfch van vcrwe ; tamelijk ver cn hoog buytcn hare 
Koker gefteld , zoo dat ze haar een weynig neerwaarts Bloemen, 
buygd, en alzoo als een Parruyb of een ruyge Muts van ce £ 
op het Hoofd , niet qualijk vertoond. Is gefchey- * on c 
den in twee dcelen ; fchijnendc dus als een wijd-gco- 
pende Vogelbek^, waar uyt voortkomen eenige wey- 
nigc tcedcre Meedelingen , boven voorzien met klcyne 
Knopjens, van een vcrmaaklijke aanfehouwine. 
Als decze Bloemen lang geftaan hebben, vergaan ze 5 
in haar zelvcn ; en dan ziet men de Huysjens , gelijk J 
veele bij malkander ftaande Orgelpijp jens, bekleed met 
ccnige ruyghcyd, van een aardige geftaltc. In de zel- 
ve word naderhand gevonden een klcyn, bleek-biuyn, 
langwerpig Zaad, niet geheel rond, maar twee of drie Zaad, 
hoekig. In hcete Zomers krijgd het zijne volko- 
mene rijpheyd. In April in dc aarde gclcgt zijnde, 
komt cerft na een vierdedeel , een half", ja dikmaal 
geheel jaar op. 
Dcezc Plant waft in onze Landen niet hooger als Gegrinte 
ruym anderhalve Maat-voet. Schiet uyt hare bruy- ^ Klai1 '* 
ne Veez.elwortel ccnige Takjens , bekleed met zeer 
fchoone Bladeren , vci cicrd met een aangename groen- 
heyd. Zitten twee en twee aan hare Steel altijd regt 
teegens over malkander. Zijn welriekend, een vinger» 
wat meer of min lang; achter twee vingeren , of ook 
minder , na geleegentheyd harcr grootte , breed , cn 
zoo allcnxcn voor fpitzcr toegaande: inwendig voor- 
zien met vcclc Adenjens ; cn aan de randen met kleync 
Tandjens x,aags-wijz.c bcvallijk vercierd. 
Al dc gcmcldde foortcn beminnen een gcmccnc , Watvoor 
zandige, en matig-gcmcflte grond: een fchaduwachti- i3sie al 
ge, cn ook een opene plaats, doch veel Water. Blij- j^tcn 
ven ccnige jaren in het lecven. Gecvcn ieder Zomer niet beminnen, 
alleen Bloemen , maar ook dc meefte volkomen rijp 
Zaad: 't welk met een waflende Maan van April niet 
diep in de aarde moet gelegt zijn. Maar dan noch kan 
men haar vermeemgvuldigen door harc-;ö«"c Wortelen, Aanwin- 
die men op de genoemde tijd , en met de gemeldde ni " s ' 
Maan van dc oude afneemt , en verplant. Sterke kou- 
de , en andere ongelccgenthecden der IVmttr konnen 
door de veelhcyd der Aderen gelijk als gcfronft; voor 
ftompach tig- fpits toegaande ; aan dc kanten zoetjens 
gedaagd; tamelijk dik; wel fterk , doch aangenaam 
van reuk; ruftende op korte Steeltjens, twee entwee 
teegens over malkander gefteld. Uyt het bovenfte 
harer Steelen fpruytcn vcelc voor fpits-tocgaande Ay- 
ren , een vinger en ook meerder lang. Dc verwe is 
een weynig rosachtig : beftaan uyt vcclc klcyne Bla- 
dertjens, tufichen welke vcclc Pijpjens worden gezien; 
waar uyt voortkomen klcyne , fchoone blauwe Bloe- 
men. Alsze ccnige wcynige dagen geduurd hebben, 
vergaanze; nalatende een kleyn, langwerpig, en zwart- 
blinkcnd Zaad. XI. Cattaria radice tuberosa 
FLORE SPICATO PALLIDO, ofrvATTEKRUYD meteen 
Knobbelworttl , en geayrde bleel^witte Bloem. De Bla- 
deren dcezcr foort zijn kleyncr , welzoo ftomp, cn blce- 
kcr, ook dc Bloem-ayren korter , en boven ftomper , 
of platter. XII. Menth astrum Vircinianum 
Origanites Fistulosum, of wilde Virgimaanfihe 
Munt , riekende als Orege , meteen lange Bloem, op 
de wijze van een Fkiyt of Orgelpijp, en dan noch meer 
andere. Al tc zamen zijn ze van de zelve Bouwing en 
IVaameemin^. 
Belangende de laatft-gcmclddc foort, men mogt de 
zelve 3 mijns oordecis , wecgens dc zeer aangename reuk, 
digj ze uytftaan. 
Dc Mentha Crispa, of Munt met gekrolde B/a- Kruyze 
deren, gemeenclijk genoemd kruyze of kroeze Munc ' 
Munt, is van zulk een aart, dat zc lichtelijk hare 
kroezsigbeyd verlicft , cn flegt van Bladeren word. Moet 
dcrhalven t'clkens in 't tweede jaar, met een volle Maan 
van April, opgenomen en verplaatft worden ; dan be- 
houd ze hare gekroldheyd. 
KRACHTEN. 
MDnt, of Alcntha, is warm en droog in den DóJen. b : 
tweeden graad; tcrwijlze groen is; maar ge- A - tti - l -+' 
droogd, in den derden. c ' l °' 
In Wijn gezoden, en daar van gedronken, of het 
Zap, met Wijn vermengd, ingenomen, verdnjfd het 
Colijkj en allerlcy (lag van Buykpijn. Verlicht den ar- r>i>fc. I. j. 
beyd der barende Vrouwen : verzacht dc rauwheyd 24! Ui 
vande7o»£, de zelve daar mee gewaffchen zijnde; en utd.simf, 
neemt ook de Hoofdpijn wech. Doed het Braken op- 6. 
houden; ook dc Hik : Verjaagd dc koude Pis. Is goed 
voor 't Graveel: verfterkt de Maag ; en de Geheugenis: 
verwekt luft tot dc Bijflaping. Stild dc onnatuurlijke Plin. l.to. 
witte Vloeden der Vrouwen. Cenecft daarenboven dc c- 
beeten en feeken der giftige Diëten; ook der dolle Honden; 
daar van gedronken, cn tc gclijkhct Kruyd opgclegt. 
Dd 3 D e 
