417 Beschryving der Kruyden, Bollen en Bloemen ,111 Boek , 418 
Straplo, De Bladeren met Gaiftenmcel geftampt, en op aller- 
tiè-Slmf. ] e y zwellingen gclegt, verdrijven de zelve. Vcrrecrcn 
lS,ï ' het J?o£in der Vrouwen Borftcn, en laten dc-^/r/^daar 
in niet klonteren. 
'Avtrrtts °^ v ' cr onccn van ^ Ct gcdiftillcerdc Water ccni- 
Lb. Sant* g c dagen achter malkander gedronken, is ook zeer goed 
r»4». tecgens al dc genoemde gebreeken. Doed daarenbo- 
ven ophouden het bloeden uyt de Neus, Verfterkt de 
Afaag : opend dc verftopthcyd van Leeier cn A/i/t ; 
maakt een goeden Adem : zuyverd dc Moeder , cn het 
Tandvleefch : is goed voor inwendige Breuken ; de 
Geelzucht , cn benauwdheyd der Borft. Verdrijft 
cn genceft dc Schurfthejd van der kinderen Hoofden, 
daar mee gewaflehen zijnde : en met Azijn ingeno- 
men , dood dc Wormen. 
Duranlei 
tos. p/.«« 
CVITI HOOFDSTUK. 
B E R G M U N T. 
*Us in het NeederUindfch genoemd , 
) word in het Latijn gehecten Cala- 
I mintha Montana : in het Hoog- 
\duytfch Bercmuntze , of Akker- 
muntz: 'm het Franfch Calament , 
ren in het Italiaatfch Calamento , 
Mentuccia, of Nepetelea. 
Vicron- Hier van Zijn mij in haren aart vier foorten bekend 
derfchej- geworden; namentlijk : 
ene ^ Calamintha Montana vulcaris officina- 
rum, of gemeene Bergmmt, in de Apnthcekcn gebruy- 
kclijk. II. Montana inodora , of Bergmunt ron- 
der reiikj III. Montana prjestantior magno 
flore , of Bergmunt met een groot e Bloem , zijnde de 
befte van alle. IV. Calamintha arvensis Ocy- 
Moinrs, of Vilde Calammthe, riekende als Ocymum. 
Mecft al te zamen zijn ze van cevcn de zelve Bouwing 
en WMrnceming. 
Grond beminnen een zandige, gemecne, goede, wel- 
Miacs. gemeftre aarde : een luchtige , bcquaam ter Zon gc- 
lecgcnc plaats, cn veel W ater. Blijven ecnige jaren 
lang in het leeven. Geevcn ieder Zomer niet alleen 
Bloemen, maar ook volkomen Zaad; en worden door 
dc koude der Winter weynig befchadigd. 
Bede De Calamintha Montana pr,ï.stantior 
Beig- magno flore eevcnwel , of de kefte Bergmmt met 
munt, groote Bloemen, kan dc ftrengc Wmter-koude zoo wel 
derdcr. n ' ct tiytftaan , als de andere foortcn. Word dcrhal- 
ven.bcctcr in acht genomen, en gcftcld op een warmer 
plaats , voor alle koude Oofte- cn Noorde-winden bc- 
fchut. Of ook , men brengd cenige deczer Planten , 
in den Herfft in een Pot gezet zijnde , 's Winters 
binnens huys, om, indien de buytcn-ftaande een ver- 
derf mogt overkomen, van dccze foort niet geheel be- 
roofd te zijn. 
Aanwin- '/_]] worden ver meen jgvitldtgd , niet alleen door haar 
,uns ' Zaad , het welk met een waftendc Maan niet diep 
in dc aarde moet gezayd zijn ; maar ook door ha- 
re nnngegrocyde jonge Wortelen; dcfgelijks met een 
wallende Maan van dc oude afgenomen , en verplant. 
KRACHTEN. 
Gn\n lil T~y ^ r g mu>}t > °f Calamintha Montana , is vcrwar- 
Sii?i{>.MtJ. jj mende cn verdrogende in den derden Graad ; 
*daar benecvens fcharp , bijtende cn verteerende 
van aart. 
FHchf.biJl. Groen in Wijn gezoden , cn daar van een Roc- 
Tl.c.\ üf. mertje gedronken ; anders het Zap , of ook hét Poe- 
Ditft.l. 3. j er j tr gedroogde Bladeren , met Wijn ingenomen , 
'jEti'us l 1 ^ oct ^ c ' oor ^ e verwarmende kracht zweeten : drijft 
Strm. 1. uyt het Water der Tlaas : verwekt de Maand/lenden ; 
en jaagd dc doode Vrucht af; doch moet, buyten dit) 
van geen zwangere Vrouwen gebruykt worden. ïs 
goed voor dc gcene , welke een hooge val gedaan , 
cn zich van binnen verkeerd hebben; want het doed 
het geronnen Bloed, inwendig zittende, zich fcheyden. 
Helpt de Me txatfche , de Engborftige, en die bezwaar- 
lijk haren Adem kannen halen. Gcnccft de Buykpijn 
cn Krimping: ook de geen c, die dikmaal of gedurig 
Gal kraken; cn dc Geelzuchtige. Bewaard den Mcnfch 
voor vergif ', endebceten of ftccken der Slangen. Dood 
dc Wormen, en neemt wech dc blauw -geftagene plekken 
op het Ligchaam. 
Het Zap in de Qoren gedaan , brengd de daar 
de Wormen om het leeven. In de Neusgaten opgefnoft 
ftempt het bloeden uyt dc zelve. 
zijn- fP" 1 dt , 
CIX HOOFDSTUK. 
WELRIEKENDE LIS 
mee frruüle Bladeren. 
N het Neederlandfch niet alleen dus, Verfchey- 
maar ook van veelt Acorus genoemd, denamen. 
In het Latijn Iris angultitolia 
odorata, en Acorus; van zommi- 
ge ook Calamus Aromaticus; al- 
hoewelzc het rechte Calamus Aro- 
maticus niet is: in 't Hoogduytfch Calmus; cn in *c 
Italiaanfch Acoro, Calamo Aromatico; en ook 
Herba venerea. 
Deeze foort van Lis bemind een goede , zandige , Grond, 
maar te gelijk wclgcmeftte grond : een opene en ge- PI»»», 
noegzaam rcr Zon ftaande plaats ; ook veel Water. 
Kan fterke Vorft uytftaan. Brengd in deeze Landen Ha\dheyd. 
noyt voort hare kluchtige Bloemen, ten zij met natte 
jaren; of bij goede Zomers, doch in de zelve dikmaal 
met Water begoten wordende. Geeft ook gantfeh 
geen Zaad. Kan echter overvloedig worden z ermee- Aanwin- 
nigvuldigd door hare aangegrocyde jonge Wortelen ; "'"g- 
welke men in het Voorjaar, meteen wadende Maan 
van A/aert of April, van de oude afneemt, en ver- 
plant. 
KRACHTEN. 
HEt welriekend Lis met fmallc Bladeren, of Aco* JEgin.l 7. 
rus, is droog cn warm in den derden graad ; ook c - 3- 
dun van dcclen. 
De Wortel geconfijt , en daar van 's morgens nuch- 
teren een ftukje gegceten, of de zelve in Wijn gekookt, 
maakt een goede» Adem ; ftrijd teegens alle vergif; 
helpt dc geene die Lam, en inwendig gequetft zijn : 
doed gemakkelijk wateren. Verdrijft de pijn 1 der Zijde; 
van de A/oeder , Leever , cn Eorft. Geneed: alle in- 
wendige Gefcheitrthejd : neemt wech dc dikheyd en 
vcrftoprlieyd der Milt ; het Colijk_; alle dikke taye 
ftijmeripbejd en koude vochtigheid van de Borft. Ver- 
warmd cn verfterkt de A-Zaag. Is goed voor dc Beft, 
cn alle attade Lucht; Pleuris, en Waterzucht. Ver- 
wekt de Maandflondcn, Genecft de beeten cn ftecken 
des giftige Dieren. 
Het Zap der Bladeren en Wortelen in dc Oogen r/e- 
daan , neemt de Schellen of / 'liezen van dé zelve wech, 
en maakt een ki-tar Gezicht. 
De zelve ^Bladeren in Wijn gezoden , en opee- 
legt , of met dccze Wijn geftoofd, verteerd allerley 
Hardigheyd: neemt wech de Zinkingen der gezwol~ 
lene A/anlijke Leeden, cn de gezwellen der {■ r ronwelij~ 
ke Borften. 
De Bladeren aan de Bijkorven gehangen , bren- 
gen te weeg , dat dc bijen niet zullen wech vlie- 
gen ; maar in tcegcndccl noch meer andere tot haar 
lokken. 
CX 
■Apuhj.liL 
Herb. e. 6. 
Dtafe, 1. 1. 
Tra; ■ l- 
'■49- 
JEtius 1. 1 
Strm. i. 
Tiuraniti 
hm l-lant, 
fol.j. 
