4*9 
Lis. Stinkende Lis. Papenschoe. 
43° 
CX HOOFDSTUK. 
Verfcbey- 
dc namen. 
Veelerlcy 
ioorLcn. 
Engelfch. 
Wat voor 
ccn aarde 
zij bemin- 
Hocze te 
behande- 
len ilaan. 
Aanwin- 
ning op 
\cy wij- 
Drieinde- 
re Iborteo. 
? Us genoemd jn het Ncederlandfch , 
word in het Latijn gehceten Itus , 
beteekenende zoo veel als een Reegen- 
, om dat in dceze Bloem al de 
verwen eens Reegenboogs gezien wor- 
den. In het Hoogduytfcb Gilgen, 
of Schwertel : in het Franfch 
Flambe: en in het Italiaan/eb Iride, Giglio Ce- 
leste, of Giglio Pavonasso. 
Hier van zijn mij in haren aart zeer veel veranderlij- 
ke foortcn bekend geworden; niet alleen onderfchcy- 
den in hare fchoone Bloemen, maar ook in hare Blade- 
ren en Wortelen. Al de zelve hier te willen optellen, 
achten wij onnodig. Zullen derhalven alleen kortclijk 
iers fprceken van de voornaamfte verfchcydenhecden. 
De Iris bulbosa, of Bol-lis , welke de Needer- 
landers Jonqjjillien noemen, is zoo veranderlijk, 
dat van deezc foort mij agttien verfchillende Bloemen , 
en onder de zelve ook dccze, bekend zijn geworden. 
Iris bulbosa prvecox Persica , of gemeene vroe- 
ge r Bol-lis van Per^ien , met een bleek-büuwe Bloem, 
en drie zeer donker-roodc plekken op ieder eynd van de 
drie neerwaarts hangende Bladeren. Iris bulbosa 
Persica flore cccruleo et rubuo odorato , 
of vroege Bol-lis van Verdien , met een •wei-riekende 
blauw en roode Bloem. Dceze is wat grootcr als de vo- 
rige; ook de Steel veel dikker ; doch wcynig , of niet 
met allen hoogcr. Iris bulbosa angustipolia va- 
Riorum colorum , of Bol-lis met fmalle Bladeren van 
aller{ey verwen, agt in het getal. Iris bulbosa ia- 
TIFOha Anglicana, of Engelfcbe Bol-lis met bree- 
de Bladeren; van welke gevonden worden neeqen bij- 
zondere foortcn , zoo met cen-couleurtge , ais met zeer 
fchoone bonte Bloemen: waar onder ook de Iris bul- 
bosa Hispanica flore pleno variegato , of 
Spaanfcbe Bol-lis met een dubbelde bonte Bloem. Al 
te zamen zijn ze van cevcn dezelve Botswing en Waar- 
neeming. 
Zij beminnen een goede, zandige aardige , meteen 
weynig Veen-grond cn een-jarige Paerdemift door- 
mengd: een opene , vrije plaats, cn matige Recgen, 
konnen felle koude cn andere ongelecgentheeden der 
Winter uytftaan. Bloeyen zeer wel , en gecven vol- 
komen rijp Zaad. 
Dan worden dc Bollen, in het laatite van "Jitn'ms , 
of ten hoogden in liet begin van Anguflus , op geno- 
men , op een droogc plaats gclegt , en in September , 
met een afgaande Maan, weer gezet in een op nieuws 
gemeftte grond , twee duymbrced diep. Doch hier 
ontrent moet men weeten, dat zulks niet ieder, maar 
alleen om het derde of vierde jaar gefchieden mag. 
Want als men ze opgenomen heeft, bloeyen ze niet, 
of immers zeer zelden , voor 't tweede jaar daar na. 
Zij worden aangewonnen , eerlt, door haar Zaad; 
het welk met een volle Maan van September dc aar- 
de , twee ftroobrcedte diep , moet aanbevolen zijn : 
dan komt het in het Foor jaar op. Daarna, en veel 
bequamcr , door hare aangegrocyde jonge Bollet jens: 
want deeze dragen gcmcenelijk het tweede jaar daar na 
"Bloemen : doch die van Zaad voortkomen , niet voor 
het vijfde of zefde. Maar dan ook ziet men onder 
deeze dikmaal bezienswaardige veranderlijke venven. 
De Iris latifolia major tubf.rosa , of groot 
breed-bladerig Lis met Knobbelige Wonden ; Latifo- 
lia minor , of klcyn breed-bladerig Lis; ook Cha- 
wairis , of lage Lts, genoemd, cn Iris angusti- 
polia, of Lis met fmalle Bladeren, zijn van zeer 
veranderlijke foorten; echter van eeven de zelve Bou- 
wtng en W aarneeming; derhalven onnodig , al de ver- 
fcheydentheeden hier op te tellen. 
Zij beminnen een gemeene, zandige, luchtige , Wat voor 
doch wel vet-gemcflte grond: een wel ter Zon ge-" 1 » grond 
lecgenc plaats, en veel Water. Gcevcn niet alleen Bloe- ™* h * min - 
men, maar ook volkomen , rijp Zaad. Konnen fter- 
ke f orjl , en alle andere ongelcegenthecden des tijds 
verdragen. Het Zaad word in September , met een 
waffende of volle Maan, gezayd in een Pot, ofhoute 
Bakje 3 om 's Winters binnens huyï te konnen bewa- 
ren. Zelden ziet men voor het vijfde jaar dc eciftc Ainwin- 
Bloemen : derhalven ze veel bequamcr konnen aar.ge- ning. 
wonnen worden door hare aangegroeyde jonge Worte- 
len : welke men met een waffende Maan in Aiaert of 
September van de oude afneemt, en verzet. 
Dc Iris alba latifolia Florentina, of ^''"wederom 
te breed-bladenge Lis van Florenccn , en Iris lati- t w ec an- 
folia minor ploriosa , of kleyn breed-bladerig Lis dere {oor- 
met een heerlijke pttrpur- en wit-bonte Bloem, moeten tcn " 
wel zoo warm als de andere , ook beeter ter Zon ge- 
lecgcn, geplant, en dikmaal met Water begoten zijn; 
zoo geevenzc jaarlijks hare Bloemen; welke anders niet 
dan om het tweede of derde jaar te voorfchijn ko- 
men. 
De Iris major Susiana , of groote Lis van Sn- Groot, en 
Ja in Perx.ien , en Susiana minor, of k[eyne Lis kIe ï^ j£! 
van Sufa , zijn tecderder van aart dan eenige der voor- p*^_ in 
genoemde foorten. Konnen niet wel de Wmter-kon- 
de of Fbrfl verdragen. Moeten derhalven, in Potten 
gezet, in Oüober binnens huys gebragt, opeen zeer 
luchtige plaats gcffeld, met gantfeh geen vochtigheyd 
voorzien, maar gedurende dc Winter droog gehouden 
worden, indien menze voor verrotting bewaren, en 
niet verliezen wil. 
De gemcldde Iris major Susiana, of groote Lü Verwon- ■ 
van Sufi, brengt uyt ccn gecl-bruyn-vcrwige Knobbel- «Jet lijkc 
■wortel Bladeren voort, ccn voetlang, en een vinger J*| oe ™ 
breed; ook ccn Steel , ontrent twee voeten hoog : op vjn Suf», 
wiens bovenfte punt jaarlijks zich vertoond de won- 
derlijkfte Bloem , die oyt van eens Menfchen oog mag 
aanfehouwd worden. Ze is gantfeh zwart-grocn , cn 
bleek- wit-vcrwig ; gemarmeld als ccn Slang. Bcftaat 
uyt zes rondachtigc heerlijke 'Bladeren, onder welke 
de drie grootfte om hoog ftaan gekeerd ; de drie ande- 
re wat kleynder neerwaarts hangen ; ook veel zwarter 
van verwe , cn in het midden na boven (onder een 
openftaande mond van drie andere kleyne , en met 
een zwart en purpur gccouleurde , half rond leggende 
rtgge voorzien zijnde Bladert jens) met een zwart- 
blinkende cn hayrige ruygbeyd , gelijk fchoon zwait 
Felp , op een beziens-waardige wijs vercierd zijn. 
Ieder Zomer , als ze uytgebloeyd hebben , moet Hoe deeze 
men ze , in het begin van Juliw , of het laatfte van foort moet 
Jnnnts, opnccmen.van hare onzuyvcrheyd reynigen , bch:inJc ' J 
en op een drooge plaats leggen , tot aan de volle Maan genomen 
van September, of Oclober. Ter dier tijd moet men worden, 
ze wederom reynigen van hare dorre 'Bladeren ; de on- 
derffe Vccz^elwor telen ccn weynig korten ; cn dan zet- 
ten in Potten, gevuld met zandige aarde , een weynig 
Veengrond, en een-jarige Hocndcrdrck doormengd, ea 
klcyn gewreevcn. Doch eer men de Pot met deeze 
grond vuld, moet mcn'cr eerft onder in doen dc hoog- 
te van twee of derdehalve vinger loutere , wel klcyn 
gemaakte twee-jarige Paardemifl;, en dan de gemcldde 
aarde daar op leggen. Dus gehandeld , en voor vee! 
koude Reegenen wel nauw bewaard , zullen ze ieder 
jaar ongemeene cn vcrw onderen s-waardige 'Bloemen 
voortbrengen; 't welk anders niet zal gefchieden. 
In deeze Landen gecven zc noyt eenig Zaad. Wor- Aanwin- 
den echter aangewonnen en vermeemi^vuldigd door hare nin S' 
aangewaffene Wortelen; welke men van dc oude afneemt, 
eer de zelve in September of Otlober weer in de aarde 
worden gelegr. 
Ondertulfchcn heb ik naderhand door ervarentheyd DesAu- 
bevonden , dat dc Mortel van deeze fchoone Tloem in J™ 0 " 0Q - 
dc vrije Lucht buyten op een warme plaats gezet, en ^„g. 
's W'nitrs 
i 
