43i Beschryving der Kruyden, Bollen en Bloemen, IIIBoek, 431 
i. I. IMTf. 
Simp. c. 8. 
»»ƒ«. '■ 
hiastbiel. 
tut. 1. 
's Winters zoo tcegcns een ftcrke Vörjt als veel Ree- 
gen , met een Pot of Zccpvaatje gedekt, daarna, als 
het gevaar voorbij is , t'clkens weer ontdekt , bceter 
overblijft, ook gewifler en meerder Bloemen geeft, 
als in een Pot gefield , en binnens huys bewaard 
zijnde. 
KRACHTEN. 
Tf*"*VE Wortel van Lis, of Iris, noch varfch zijn- 
| I dc , heeft een verwarmende en verdrogende 
kracht, tot in het begin van den vierden graad: 
doch gedord zijnde, iszc alleen warm en droog in den 
tweeden graad. 
Deeze Wortel in Wijn gekookt , en daar van gc- 
dronken, of een Drachma van het Poeder met Wijn, 
anders een of twee oneen van het Zap met Wey in- 
' genomen, is goed voor dc Waterzuchtige, dc Alilt- 
ztichtige, en het Graveel. Verwekt dc Maandjlonden; 
dnjfd uyt dc Gal', maakt dun al de dikke , taye cn 
jltjmerige vochtigheid der Longe. Neemt wech de 
Kortademigheid van de Borfi ; en geneed de Hoeji , 
rnct Zuykcr vermengd zijnde. Helpt de geenc, die 
van giftige Dieren zijn gebecten; ook de koude, ver- 
Jltjfde, verkrompene Leeden; cn dc zulke die hzirZaad 
niet konncn houden; doch dan met Edik vermengd, 
JEgm. 1. 7. cn zoo gedronken. Gcneeft ook de gebreeken der Moe~ 
'•3- der , alle Fiftcten, en lopende gaten; deigelijks verou- 
derde z,weeren. Drijft uyt dc Nageboorte, en doode 
Vrucht : maar zwangere Vrouwen moetcn'cr zich wel 
nauw voor wachten , om hare leevende Vrucht geen on- 
heyl te veroorzaken. Zuyvcrd cn gcneeft de Wonden-, 
doed gemakkelijk Wateren, cn dood de Wormen, 
Het Poeder der Wortelen met Oly gemengd; ook 
het uytgeparftte Zap , of het Poeder der gedroogde 
Bladeren, met Wijn ingenomen , is goed voor de bee- 
ten der dolle Honden ; de fmerten der Zeemrwen , en 
dc Crauwagie, 
De Wortel in de Mond geknauwd, maakt een goe- 
den Adem. Gcconfijt , en 's morgens nuchteren daar 
van gegeeten , is zeer goed voor de fï 'at er zuchtige ; voor 
die van het Graveel worden gcqueld ; en die beroerde 
Leeden hebben. 
De zelve Wortel in Wijn-varen gedaan (te wee- 
ten , van dc Lis met witte Tloemen , of Iris alba 
Florentina , welke de welriekcndftc en befte van al- 
len is ) maakt dc Wijn aangenaam van fmaak. In 
Bier gedaan, houd het zelve lang goed, varfch , cn 
zoet. 
De Oly van Iris maakt de Zeenttwen fterk , daar 
mcê gewreeven zijnde: is ook goed voor de Spanning 
der zelve : voor dc fmerten der Afilt, der Aioeder, der 
Heupen, cn Leeden; voor het Pleuris , en het Fiere- 
z,ijn. In de flapen des Hoofds geftreeken, doed wel 
jlapen , en droogd dc Catarrhen op. 
De Wortel van het Waterlis met geele Bloemen , of 
Iris lutea palufirts, in roode Wijn, of Water, gezo- 
den, cn daar van 's morgens een Roemertje gedronken, 
ftild de Bloedgang, cn allcrley Btiykjoop. Helpt ook de 
gcene, die Bloed fpouwen, ofpijjen. 
CXI HOOFDSTUK. 
STINKENDE LIS. 
Ord in het Neederlandfch niet alleen 
dus, maar ook van ve(ie Wandluys- 
kruyd genoemd: in net Latijn Spa- 
TU LA FCETIDA , IRIS SYLVESTIS , of 
Xyris: in het lioogduytfch Wandt- 
LEU SZKRAUT , of We LS C H S CH WF- R- 
TEi-: in het Franfch Glayeulfuant; cn in het Ita- 
ÜaanfcbXlRlDK, ofSPATOLA FETIDA. 
'■377- 
Verfchcy. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden twee x w « bij. 
veranderlijke foorten; te wecten : zoodere 
I.SpATULA FCCTIDA FLORE PALLIDO PURPUREO, fooncn - 
of fimkende Lis met een bleekcpurpure Bloem : cn 
Spatula fcctida flore RUbRo , of fimkende Lis 
met een aardige roode r Bloem. Bcydc zijn ze van de zel- 
ve Botrwin^ cn Waarneeming. 
Zij beminnen ccn goede , zandige , wel-gemcfttc Grond, 
aarde : liever een vrije als een fchaduwachtigc plaats , 
en veel Rcegcn. Konncn grootc koude uytftaan. Bren- 
gen , doch niet anders als met goede hecte Zomers , 
Bloemen voort; cn noyt in deeze koude Landen ccnig 
volkomen rijp Zaad. Worden echter genoegzaam Aanwin- 
vermeenigvitldigd door hare aangegroeyde jonge Wor- nin £* 
telen; welke men met ccn waflende Maan van Alaert 
of April van dc oude moet afneemen cn verplanten. 
KRACHTEN. 
S Tinkende Lis , of Spatula fcetida , ïs warm cn DoJon. m 
droog in den derden graad, ook dun van dee- -A^itA. 8. 
len. ' . 
De Bladeren en Wortelen in Wijn gekookt, en daar ■Apukjlii, 
van gedronken; of een Drachma \m het Poeder dcr^J*' 1 ^ 
zelve, of ook het daar uytgeparftte Zap, met Wijn j- 0 i. 99m ' 
ingenomen , neemt wech de verftoptheyd cn fmerten Galen. Hè. 
der AUlt; maakt de zelve kleyn : geneeft dc Buyhjoop, Mtd.Simf. 
dc koude Pis, de pijn der Blaas ; dc Zinkingen op de 
O ogen ; de Wonden; dc verrukte en gebrokene Leeden; 
verfterkt het Gedicht: doed Zweeten , Braken, en ge- 
makkelijk Waterloden. 
Het Zap deezer 'Bladeren cn Wortelen , als openen- T>iof ( . ƒ.4. 
de j verteerendc , en bijtende van aart, is dienftig tee- c ' 
gens het Podagra , de Schurftheyd, en andere onzuy- 
verhecdendcr^'w)'^: verouderde z,wecrmgen , cn allcrley 
verharding. Het zelve geftreeken op de plaatzen, daar 
de Windlujz,cn zich onthouden , dood en verdrijft dc 
zelve. 
CXII HOOFDSTUK. 
PAPENSCHOE. 
^Oerd deezen naam in 't Neederlandfch. Nar 
' Word in 't Latijn geheeten Calceo- 
lus sacerdotis , 't welk dc zelve 
betcekening heeft : ook Calceolus 
Marine : in het Hoogduytfch Pfaf- 
FENSCHUCH; of Ook MaRIENSCHUCH» 
wfch Calzari di Maria, of Scar- . 
PE Dl SACERDOTE. 
Bemind een goede , zandige aarde , 
en in het Italia 
met ecn-jange 
kleyngcwreevene Pacrdemift tamelijk voorzien : een o- 
pene, wcl-gemeftte plaats, cn niet te veel vochtigheyd. 
Vcrdraagd ongcernc in deeze Gcwcften koude Herffi- 
reegenen, en fterke Vorfi. Moet derhalvcn buyten ge- 
zet zijn aan een warm Oord, gantfeh zandig, wel be- 
vrijd voor alle koude Oofie- en Noor de-winden ; ofQa«king. 
anders (in een Pot geplant) in het begin van Oilo- 
ber binnens huys worden gebragt , op een bequame 
luchtige plaats ; onderhouden met wcynig , of geen 
vochtigheyd ; en niet weer buyten gefteld voor in 
het laatftc van Alaert , of het begin van April , met 
een zoete reegen; ook een weynig verzorgd zijn voor 
koude nagten. 
Deeze Plant geeft wel ieder jaar een kluchtige Bloem, Bloem als 
hebbende de gelijkenis van een Schee , waarom ze ook ccnSc ' loc ' 
dc gemeldde naam heeft bekomen ; maar in onze Gc- 
wcften zelden rijp Zaad. Word echter genoegzaam 
aangewonnen door hare aangroeyende Wortelen; welke Aanwin- 
men met een waflende Maan in A/aert of Augufim van ring- 
de oude afneemt, en verplant. 
KRACH- 
