433 Papeschoe. Nieswortel. Goudsbloem. Watergoudsbloem. 434 
Gcbnyk 
tot Artzc- 
KRACHTEN. 
P Apen-Schat , of Galetolm Sacerdotis, in Wijn ge- 
zoden , en daar van gedronken, of 't zap, gc- 
parft uyt de "Bladeren cn Wortelen >gcdim in varf- 
fchc wonden , zuyverd en geneefl: de zelve; maakt het 
■vergif krachteloos , door Braken ; en ïs goet voor de 
Leverachtige ; voor dc bcëten van Adderen, SU 
cn alle andere gfuge Dieren. 
langen, 
TeranJcr- 
lijlte 
fdioone 
fa arte 11 , 
hier neer- 
geteld tot 
getal. 
Grond. 
Plaats. 
Bloemen. 
Zaad. 
Zwarte 
iïinkende , 
driegebla- 
derdc 
Nieswor- 
tel. 
Aanwin- 
ning. 
derige 
Nieswor- 
tel. 
CXIII HOOFDSTUK, 
NIESWORTEL. 
Et dien naam in 't Neederlandfih be- 
kend, werd in 't Latijn gehceten El- 
lf.eorus , of Helleborus : in 't 
Hoogduytfch Nieswurtz, in het 
Franfch Ellebore ; en in het Ita- 
liaanjch Elleboro. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden 
veele veranderlijke, fchoonc cn bezienswaardige foorten; 
namentiïjk : 
I. HeLLEBORUS ALBUS Fr-ORE ATRORU BEN- 
TE , of wille Nieswortel met een fwart-roode "Bloem. 
II. Albus Flore subviridi , of 'witte Nieswortel 
met een groenachtige Bloem. III. Helleborus al- 
bus flore ALBO , af witte Nieswortel met een witte 
Bloera. IV. Helleborus niger legitimus flo- 
re roseo , of oprechte zwarte Nieswortel met een 
Roosverwige "Bloem. V. Niger legitimus al- 
ter, of tweede oprechte zwarte Nieswortel. VI. Ni- 
ger spurius, of zwarte bafiaard Nieswortel , die 
ook genoemd word Helleboraster maximus, of 
orootcvalfche Nieswortel; anders Pedicu lar ia fcc- 
tida, of flinkend Ltiys-kruyd. VII. Helleborus 
NIGER TRi foli atus , of fw arte drieqebladerde Nies- 
wortel. VIII. Helleborine , of Ht LLEBORUS 
N IGER FOLIO SANiCUL^E, dat is : zwarte Nieswortel, 
met Bladeren van Santkei. Niet alle zijnze van ceven 
de zelve Bouwing cn Waarneeming. 
Ecvcnwcl beminnen ze al tezamen uyt eygencr aart 
een goede, zandige, gemeftte aarde, een luchtige , vrije, 
welgclcegene plaats , cn taamlijk veel Water. Konnen 
de Winterkoude , en fterke Vorfl , zonder mcrküjke 
fchade verdragen. Blijven lange jaren in 't leevcn. Gee- 
ven, in ieder Voortijd , niet alleen Bloemen , maar ook 
mecil doorgaans volkoomen rijp Zaad ; 't welk met 
een waffende Maan van April d'aarde, niet diep, werd 
aanbevolen. Hier door werden ze zoo wel vermenig- 
vuldigd , als door hare aangegroeyde jonge Wortelen; 
welke men met dc genoemde Maan in Maert van d'ou- 
dc affteekt, en verplant. 
Het Helleborus niger fcetidus , of zwar- 
te flinkende Nieswortel , ook genoemd Hellebo- 
raster maximus ; en Helleborus niger tri- 
POLIATUS , of zwarte Nieswortel met drie Bladeren, 
blijven niet zoo lang als d'andere in 't leeven ; bloeije» 
de tweede Zomer ; en rijp Zaad gegcevcn hebbende, 
vergaan ze , wijl ze uyt eygener aart niet langer in 
wcezen konnen blijven. Moeten derhalven in ieder 
Voorjaar, of in 't tweede, met een waffende Maan van 
April t'elkens weer op nieuws zijn gezaayd , wijl zc 
door geen ander middel vermeerderd mogen worden. 
Ook (laat het Helleboraster maximus door 't 
neergevallene Zaad van zich zelfs genoeg op. 
Het Helleborus niger TRiFOLiATus,of drie- 
bladerige zwarte Nieswortel, grocydin deezeGeweflen 
uyt eygener aart zelden hoogcr als twee Maat-voeten, 
op de zelve wijze als het Helleboraster maxi- 
mus , of Grootvalfch Nieswortel : waaromze ook , 
mijns oordeels , met goede redenen mogt genoemd 
worden Helleboraster trifqliatus. ^Bla- 
deren zijn van een fraaye gedaante , groeijende rondom 
de ronde , een vinger dikke Steel; ftaandc regt uyt, 
of ook wet een wcynig neerwaarts geboogen ; hard en 
ftijf van aart , gelijk dc Lauwricr-bUdere» ; in drieën 
verdeeld , waar van het middenftc ruym de middelfte 
vinger lang, eene vinger breed, doorgaans een weynig 
kröm-geboogen en regt in 't midden met een dikke 
Ader voorzien is ; uyt welke voortkomen zeer veel 
kleync , wonderlijk bij en door malkander loopende 
Adertjeni , al t'zamcn opwaarts-gaande : de twee an- 0 
dere Bladeren ter zijden zijn veel korter, doch breeder; 
aan d'eene buytenflc kant gemeenlijk wat ronder als aan 
d'andere , en vereerd met een zelve dikke Ader (ook 
met dc klcyne) doch niet regt in 't midden , maar geheel 
op d'ecnc binnenftc zijde zittende. Alle zijn ze met een 
bleeke groenigheyd , en aan hare randen met veel fpit- 
tzTandjens , afs Doornen , Zaagswijze , niet verre van 
malkander gccflig bekleed. 
Uyt 't bovenfte hert der zelve , en ook ter zijden, Geftalte 
komen dcBloemcn te voorfchijn, gelijk aan dc genocm- der bloe- 
de Helleborus niger fcctidus , of zwarte men ' 
jïtnk^ende Nieswortel. De verwe is blcck-groen , met 
eenigc witheyd doormengd ; 't fatzoen groot ; op dc 
wijze van Helleborus niger legitimus , of 
opregte zwarte Nieswortel , gefield. Eeftaan uyt vijf 
ronde Bladeren , in 'c midden voorzien met vecle klcy- 
ne knopjens. Zij vergaan niet haafl, maar konnen meer 
als vier of vijf weeken lang goed blijven. Eyndclijk ver- 
derven ze ; cn ondertuflchen komen al tijdelijk weer 
nieuwe voor den dag. Daar na werd het Zaad gezien. 
KRACHTEN. 
Witte Niesii' er tel, of Helleborus A/hts , is warm 
en droog in den derden graad; daar bij afvagen- 
de, en zeer fcharp van aart. 
Inwendig gebruykt , doet geweldig ' braken , en 
ontfteld het Ligchaam , niet zonder groot gevaar. 
Is derhalven niet geraadzaam , in 't lijf te laten komen. 
Evenwel , in Wijn gezoden , en een wcynig daar van 
gedronken, jaagd door de Stoelgang uyt alle overvloe- 
dige , taye en jlijmcrige ï r ogten , welke veel nadeel ver- 
oorzaken. Verwekt de Maandflonden ; drijft uyt de 
doode Frugt. Is goed voor verkrompene Leeden , cn 
voor die van 't Podagra zijn gequeld ; voor een verou- 
derde Hoejl , met Suykcr vermengd zijnde ; voor 't 
Coltjk^, en de vier de daag [che Koorts. Ook voor de 
vallende Siekte, raferny in *t Hoofd, en pijn in de Zij- 
de. Geneefl de Geelzucht. 
Dc zelve Wijn met Oly vermengd , en dan gefrree- 
ken op allerley quade Schurftheyd , en Alelaatfchc plek^ 
ken , verdrijfd deezc qualen. 
Dc Wortel in de Neus gedoken , of 't Poeder daar 
van opgefnuft, doet Niezen, verwarmd de Harjfetien, 
en ontlaft het Hoofd van alle flijmerigc vogten. 
Het Pit , of Aiarg van dc Wortel, ingenomen, wan- 
neer men te veel braakt* doet dc braking ophouden. 
Het Poeder der Wortelen met Varkens-reuzel ver- 
mengd, verdrijd alle koude Gezwellen , en etterige Zwee- 
ringen, daar op gelegt zijnde. 
De Wortel in Water gezoden, en daar mee gewaf- 
fchen , dood alle Luyzen cn Neeten. 
Dc zwarte Nieswortel , of Hellebortu Niger Legiti- 
mtu , is niet zoo krachtig , tot ontroering van 't Lig- 
chaam. Maakt ook dun, zuyverd, en opend. Mag 
echter, zonder groote voorzichtighcyd, niet van bin- 
nen werden gebruykt. 
Zy vermag alles wat van de witte Nieswortel is ge- 
zegt. Daarenboven, een Drachma van de gedroogde 
Wortel met Wijn ingenomen, of de Wortel vierentwin- 
tig uuren lang in Wijn laten weyken , en daar van ge- 
dronken, maakt een open Ligchaam. De zelve met 
Wijnruit en Agrimonie in Water of Wijn gekookt, gc- 
ncefd dc Geelzucht : ïs goed tegens de Kanker , fprm- 
E e gsnd 
7- tMf. %. 
Li'Jitan. 
eaf.tfi. 
Ga!t/i. ïih. 
httd.Simf, 
Sertpiotib. 
Simp, caf 
Tuchfbift. 
tlant. 104, 
MtfiitiBk 
Simp, cup. 
30. 
Ep. ad 
Demttr. 
