443 Beschryvlng der Kruyden, Bollen en Bloemen, III Boek, 444 
CXX HOOFDSTUK. 
Plant be- 
mind. 
men moet 
Bloemen 
rijp Zaad 
Waar- 
*ving. 
Aan wii 
ning. 
Gebruylc. 
der Wor- 
TUGA PlETROSA, pETROMARULA , of RaPONTICO 
Magciorb Dl Candia. 
Zij bemind een goede , luchtige , zandige aarde , 
mcr een wcynig twee -jarige Paerdemifl: , een-jarige 
Hocndcrdrek , cn goede Veengrond, wel door malkan- 
der gemengd: matige voclitiglicyd : een opene, luch- 
tige , warme plaats , voor alle koude Winden bcwaard t 
Valt tcedcr van aart. Kan gantfchclijk geen koude 
Herffl-recienen , Sneetnv , of eemgerhande Pbrft ver- 
dragen. Moet derhalvcri , -met een wadende Maan van 
April of Maj in een Pot , niet diep , gezayd zijnde, 
in het Iaatftc van September, of het begin van Oflober, 
binnens huys worden gebragt, op een bequame, luch- 
tige plaats , waar in niet als bij vriezend Weer word 
gevuurd; gedurende de Winter met een wcynig lauw- 
gemaakt Rcegen-watcr van boven begoten ; en niet 
voor in het begin of ten halvcn van April met een 
zoete Reegen weer buyten geftcld , doch wel ge- 
wagt voor koude nagten, veel Water, en fchrale Win- 
den. 
Zij blijft eenige jaren in het keven. Is inwendig 
voorzien met een aangenaam Melkachtig Zap. Schiet 
in deeze Gcwcftcn op tot de hoogte van twee Maat- 
voeten , wat meer of minder , uyt hare ronde , dikke 
lange en witte Wortel. Heeft grootc , fchoone, lange 
Bladeren; donkcr-groen-verwig ; onder blinkende , en 
wat paarfch; met vecle zichtbare doorlopende Aderen 
inwendig begaafd. De lengte is van ontrent een hand; 
de breedte van drie vingeren ; ook wel een wcynig 
meer of minder: gefchcyden in vijf, zeeven , neegen, 
of elf deelen , na gclecgenthcyd van hare grootte : 
rondachtig . doch voor met een punt : rondom aan 
hare randen aardig gezaagd. Staan twee en twee aan 
een doorgaande Steel ontrent tccgens malkander over; 
cn voor cyndigenzc in een, zijnde het grootftc en brecd- 
flc van alle. 
Deeze Plant voortgekomen zijnde, geeft in de twee- 
de Zomer hare cerfte Bloem , en daar na ieder jaar. 
Deeze Bloemen zijn van een fchoone aanfehouwing , 
purpur-vcrwig; veelvoudig cn digt bij malkander Ayrs- 
wijz,e in grootc Troffen gefield. Duurcn tamelijk lang; 
cn als ze vergaan , worden ze blauw. Ruften op ronde 
gcftrccptcSWew, voorzien met klcync groene Bladeren, 
opwaarts gekeerd. In deeze koude Gcwcftcn komt'er 
noyt cenig rijp Zaad van. 
Als nu de Bloemen zijn te niet gegaan, en de Steel 
tot boven de Wortel is afgefneeden , loopt de Wortel 
zelfs, door te veel vochtighcyd, groot gevaar, van te 
zullen verderven. Moet dcrhalvcn dan nauw hier voor 
gewagt worden , tot dat ze in 't begin van Maart , of 
ook wel eerder, weer nieuwe Bladeren maakt, en 
voortwaft : want tot op dien tijd toe ftaat ze ruften- 
de ftil 
Kan in deeze Landen door geen ander middel wor- 
den aangewonnen , als door Zaad , 't welk uyt Can- 
dien , /taliën, Spaanje , of andere hecte Gcweftcn , is 
overgezonden. Zie hier bij na het ffoof^mk^ Van dc 
Caroinallsbloem. 
KRACHTEN. 
DE Wortel van Steenlattouw , of Petromarula , 
noch niet gcbloeyd hebbende , is matig warm 
en vocht van aart. 
In Water gezoden , en als een Salade , of ook bij 
andere fpijzen gegceten, defgclijks met Meel cn Boter 
in een Pan gebraden , geeft goed vocdzel aan het Lig- 
chaam, verfterkt dc Maag; maakt luft tot het Echt- 
■werkj, en doed gemakkelijk wateren. 
PALMARIA. 
En aardig Gewas, van een zeer bc- 
vallijkc aanfehouwing , word dus ge- 
noemd in het Latijn ; en veeltijds 
in het Neederlandfch ; maar ook wel 
gcmcenelijk in deeze taal Hande- 
KKN5KRUYD,om dat dc Bladeren dec- 
zer Plant , vlak uytgebreyd zijnde, de gedaante van 
een Hand vertonen. Het Zaad hier van is mij uyt 
America toegezonden , cn gelukkig bij mij voort- 
gekomen. 
Is uyt cygener aart langlccvcnde, cn niet haaft ver- 
gaande , inzonderheyd , wanneer mcn'cr wel agt op 
neemt. Bemind van naturen een goede, zandige aar- 
de , met een wcynig twee-jarige Kocycmift, cn wat 
Mol der oude van binnen verdorvcne Boomen door- 
openc 
lucht 
ige 
wel ter Zon (taande 
theurge- 
qucela uyt 
plaats , befchut voor alle koude Uofie- en Noorde- 
winden ; vermits ze de zelve geenzins kan verdragen : 
in de Zomer matige vochtighcyd ; maar in dc Winter 
(wanneer men ze in een Pot binnens huys moet ftel- 
len, eerft op een luchtige plaats , zoo lang als het mo- 
gelijk is ; daar na , als het fterk begïnd te vriezen, op 
een warmer, waar in dikmaal door een yzcren Oven 
word gevuurd) zeer weynig Water; cn dat noch eevcn 
warm of lauw-gemaakt ; vermitszc tceder van aartisj 
ook op gecnerley wijze in dc Herffl , of Wintertijd 
cenigc Rijp of Farft kan verdragen. Moet dcrhalvcn al 
ftraks in of na de Maand September bij tijds wel gewagt, 
cn binnens huys gezet zijn. 
Heeft een bleck-bruyn-verwigc Wortel , doch van Wortel, 
binnen grijs-wit : ontrent rond, dik, Knobbelig, cn 
in vcrfcheydcnc andere, zoowel grootcals klcync hout- 
achtige z,ijde-fchaiten verdeeld. 
Uyt welke, in het laatfte van April, of begin van Bladeren, 
A'fay , jaarlijks worden voortgebragt cenigc Steelen, 
twee , drie, of ook wel meer voeten boog , rondach- 
tig van aart ; zich gemeenlijk in het midden, cn ook 
na boven toe , vcrdeclcndc in eenige wcynigc andere 
z.ijde-takj?en, blcek-grocn van vcrwe. Aan welke uyt- 
fpruyten beziens-waardigc Bladeren , ruftende op ma- 
tig-langc Steeltje»; , nu uyt dc cene, dan uyt dc andere 
zijde der Steel, hol cn luchtig boven malkander gefteld. cn derze '- 
Zijn tamelijk groot; geicheyden in vijf deeL-n , o£ derüngö 
'mgefneedene punten ( van welke de twee onderftc de gedaante, 
kleynftc, dc twee andere volgende wat grooterzijn ; en 
't vijfde in 't midden het grootftc , ook vrij fpitzcr van 
punt is), op de wijze van Ricinus , of Wonderboom : 
of veel meer als Rubus non Spisosus major o- 
doratus , of Welriekende groote Brommelbez,ien pon- 
der Doornen; ook op dc zelve manier vlak uytgebreyd, 
cn ftcevig ftaande; matig dik, cn hard van aart ; een 
weynig blinkende van "vcrwc ; boven cerft donker- , 
daar na bleck-groen; onder noch bi eek er ; aan de ran- 
den aardig en net getand, of gezaagd. Ieder deezer 
deelen heeft in 't midden een groote fterke Ader; waar 
uyt veel andere klcync cn zeer zichtbare ter zijden door 
het geheele Blad voortvloeyen. 
Boven op dc uytftcekcndc punten ziet men voort- Knoppen, 
komen tien, twaalf, cn ook wel meer, digt bij cn bo- 
ven malkander Ayrs-wijz.e gcftclde , niet zeer klcync, 
langwcrpig-ronde, wat blinkende, grocn-vcrwigc Knop- 
pen : uyt welker bovenfte punten (van een zeer won- 
derlijke aanfehouwing) twee, drie, vier, vijf, of meer- 
der Blotme» te gelijk, doch uyt elke Knop niet meer aemcn - 
als eene , te voorfchijn komen. Zijn zonder cenigc 
reuk; kleyn, ruftende op lange, dunne Steeltjcm, gc- 
mcenelijk regr-opftaande, doch zommigc ook wel een 
wcynig neerwaarts gebogen ; bleek-r ood van vcrwe ; 
betraande uyt vier klcync , voor fpits-rond toegaande 
Bladsrtjcns; in gedaante cn grootte die van het Epi- 
MEDIUM 
