© 
457 Cariophyllate. 
cxxix hoofdstuk. 
CARIOPHYLLATE. 
Springk.ru yd. Esula. 458 
cn vcrfrcrft daar mee. Moet derhalvcn met een waffen- Aanwin- 
de Maan van Aiaert of April weer op nieuws gezayd nill S- 
worden. Doch flaat ook door het neergevallene Zaad 
genoeg van zich zelfs op. 
Twee bij 
foorten. 
Aanwin- 
ning. 
It zeer Medicinaal Gewas voerd dcc- 
zen naam in het Needer land jch. In 
het Latijn gcliectcn Caryophylla- 
ta , of Herba Bineoicta, betee- 
kenende in onze Taal Gi.zeegend 
Kruyd; wecgens de zonderling groo- 
tc deugden cn krachten deczer Plant : 
in het Hoogduytfch Benedict Wurtz ; cn in het 
Italiaanfcb Herha Benedetto , of Cariophyl- 
LATA. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden 
twee verfchcydene foorten ; als: 
I. Caryophyllata vulgaris , of gemeene Ca~ 
riophyllata , cn II. Caryophyllata montana , of 
Berg-canophyllate. Bcyde zijn ze van dc zelve Bouwing 
en Waarneeming. 
Zij beminnen uyt cygener aart een goede , zandi- 
ge, wel-gcmefttc grond : liever een donkere of fcha- 
duwachtige, als een vrije, luchtige plaats; en veel Wa- 
ter. Konnen fterke Vorfi , en meer andere ongelee- 
genthceden der H 'inter verdragen. Brengen niet alleen 
Bloemen voort , maar ook gemcenclijk in ieder Herffl 
volkomen rijp Zaad. 't Welk met een wanende Maan 
van Mant, niet meer als een ftroobrcedte diep , word 
gezayd, en hier door worden ze aangnvonne n ; maar 
dan ook vermeen igvuldtgd door hare aangegroeyde jon- 
ge Wortelen : welke men met de tocncemcndc Maan 
in April van dc oude afneemt , cn verplant. Dik- 
maal komen ze van zelfs genoeg op, door het uytgc- 
vallcnc Zaad. 
KRACHTEN. 
MAtih.L^. I \E Cariophillate , of Caryophyllata , dus genoemd 
I lom den aangenamen reuk der Wortelen, is ver- 
warmende en verdrogende in den tweeden graad: 
daarenboven zuyvcrcnde van aart; en zeer dicnfhg tot 
Artzenyen. 
tufitan. De Bladeren en Wortelen in Wijn gezoden , endaar 
l. 4. tnarr. van gedronken , verquikt en vervrolijkt het Gemoed. 
Camew. Stri j^ jegens allcrlcy Vtrpf: verdrijft het Colijk^; alle 
/■4. c. 13. fmertcn en krimping van het Gcdarmte. Vcrftcrkt de 
Maag : verteerd dc rauwe vochten in de zelve: opend 
dc verftoptheyd vandc Lecver: reynigd de Borft van al- 
le taye Fluymen : fcheyd het geronnen Bloed van bin- 
nen : is goed tecgens het Pleuris; cn voor de geenc , 
Lobtl.Ub. die zich inwendig verkeerd hebben. Zuyverd en gc- 
Hcrb.fol. neeft ook allcrlcy Honden , daar meé gcwalfchcn zijn- 
8+J "" de ; of anders het Poeder der gedroogde Wortelen daar 
in gcfèroyd. 
CXXX HOOFDSTUK. 
SPRINGKRUYD. 
Et dcczen naam in het Needer landfeh 
bekend , word in het Latijn gchceten 
Cataputia minor, of Lathyrus: 
in het Hoogduytfch Sprinckraut: 
in het Franjch Espurge ; en in het 
Italiaanfch Lathiri, of Cataputia 
MINORE. 
Grond. Dcezc Plant bemind een goede, zandige, luchti- 
Pkits. g e ( gemeftte , en ook ongemeftte aarde : een opene, 
vrije, luchtige, wcl-gelcegcnc phats, en veel Water. 
Kan matige koude verdragen ; maar ongeerne felle forjl. 
Blijft in deeze Landen twee Zomers in het leevcn. 
Zaad. Bïoejd in het tweede jaar; geeft volkomen rijp Zaad-, 
Diö/c. 
1Ó7. 
Galen, tii. 
MtJ.iimf, 
Serapio Ui. 
de Temp. 
Simp. cup. 
Fuch. lib. 
Vl.e. 173. 
KRACHTEN. 
SPringkruyd, of Cataputia minor , is heet en droog 
in den derden graad ; daar benecvens zeer fcharp 
van aart : waarom het ook inwendig niet moet 
gcbruykt worden. Want het is van deeze cygenfehap, 
dat'ct het Ingewand zeer fterk ontroerd ; ook zoo 
gantfeh krachtig purgeert , dat men het iemand niet 
kan ingeeven , zonder hem in groot gevaar tc ftel- 
Icn. 
Dc Bladeren gedaan in een Sahdc , of in een groen 
Moesje , of ook bï) een Hoen gekookt , maken een 
open Ligchaam , cn doen Braken. 
Het Zap , of dc Me!l^ der Bladeren cn Steelen, is 
zeer hitzich , cn verdrogende in den vierden graad. 
Daarenboven gantfeh fcharp-bijtende, cn het Ligchaam 
zeer geweldig bewcegende. Is ter dier oorzaakt tot 
gcenerlcy gebmyk bcquaam, als alleen om dc Wratten 
tc verdrijven ; daar op gelegt zijnde, na dat men cerffc 
de zelve met een Spelde een wcynig geopend heeft. 
Zes , zceven , of agt Zaadkornen van dit Spring- 
kruyd , gantfchlijk in haar geheel gelaten , met een 
Roïijn, Vijg, in een gebraden Appel , of met ecnige 
andere dingen ingenomen , en daar op terftond een 
dronk koud Water gedaan , jagen door de Stoclganv 
uyt alle Fluymen, AlcLmcholtjke, Galachtige vochten, 
cn allcrlcy Watcrachtigheyd. Als men dc zelve knauwd, 
werken ze veel fierkcr. 
Staan derhalvcn niet tc gebruyken van teederc , 
zachtclijk opgevoeddc Lieden , maar alleen van groo- 
veMcnfchcn, cn zulke , die gewoon zijn zwaren ar- 
beyd tc doen. • 
CXXXI HOOFDSTUK. 
S U L A. 
\ Iet alleen in 't Neederlandfch , maar ook Namen, 
f in het Italiaanfch en Latijn dus gc- 
£ noemd ; doch in dc laathVgemcldde 
\ Taal ook Pityusa. 
% Hier van zijn mij in haren aart be- Vccle ver. 
1 kend veels aardige veranderlijke foor- wderljjü 
ten ; als : ioortca. 
I. Esula major, of groote Esuia; in 't Franfch 
Turhith noir. II. Esula minor , of kjeyne Ffula. 
III. Rara puRpurea, of rare Ffula, meteen pur- 
purachtige Bloem, IV. Marina, of Ffula, groeven- 
de aan de Zeekant. V. Rotundi folia , of Ffula 
met ronde Bladeren. VI. Minima , of alderkleynjle 
Ffula: cn dan noch meer andere. Niet alle zijn ze van 
cevcn de zelve Bouwin^ en Waarneemin*. 
Eevcn wel beminnen ze al tc zamen een goede, zan- Wat voor 
dige, gemeene, cn wel-gcmcfltc aarde: een opene, bc- c "."" r ' ic 
quaam ter Zon gclcegcne plaats, en veel Water. Ver- ^a^^' 
dragen de fór/ï , en allcrlcy andere ongelccgcntheedcn der 
Winter. Bloeyen niet alleen in dc Zomer, maar gcevcn 
ook meert alle rijp Zaad. 
Het Esula rara purpureA, of ongemeene Ffit- Oirpemee- 
U met een purpurachtige Bloem, blijft veclc jaren lang nc Élula 
in het lecven. Geeft noyt in dcezc Gcwefrcn ccnig ^ " n 
rijp Zaad. Kan echter genoegzaam aangewonnen cn bloem. 8 
vermeenigvuldigd worden" door hare aangewallenc jowe 
Wortelen; welke men met een wafTendc Maan in April 
van dc oude afneemt, cn verplant. 
Het Esula marina, of Zee-Ffula, groeyende Zee Efula. 
aan de Zeekant, vergaat ook zoo Iiaafl: niet. Bemind 
een zeer zandige aarde, cn wcynig Water. Geeft, bij 
Ff $ een 
