4<?j 
Santorie, 
Grond. 
Plaati. 
Hardhcyd. 
Gemeene 
kleyne 
Santorie. 
Klcync 
Santorie 
uvr Port 
Zij beminnen eevcnwel al tc zamen een goede ge- 
meenc aarde , doormengd met een weynig rwce-jarigc 
Pacrdcmid, Mol der verrotte Boombladeren, en zeer 
veel zand: een opene , vrije, wel-geleegenc plaats, en 
matige vochrighcyd. 
Konnen tamclijk-wcl derkc koude en andere ongclec- 
genthecden der Winter uytdaan ; inzonderheyd al de 
groote foorten: en met een weynig Schoenmakers R_un, 
of droog Turfmul gedekt zijnde, blij ven ze vecle jaren 
in 't Iccven. Bloeden ook al te zamen ; doch gecven geen 
volkomen rijp Zaad , anders als met zeer warme en 
drooge Zomers. Konnen echter ook vcrmcenigvuldigd 
worden door hare aangegrocyde jonge Wortelen; welke 
men met een walTcndc Maan in April van de oude moet 
afnecmen cn verplanten. 
Het Centaurium minus vllgare, of gemeene 
kleyne Santorie, verdraagd ook , buyten ftaandc , de 
Wmtcr-koude. Brengt, in de tweede Zomer , Bloemen 
voort. Geeft volkomen rijp Zaad , en vergaat daar 
mcê. Moet dcrhalvcn met een wadende Maan van 
April , niet diep in een Pot, of andere warme zandige 
plaats, de aarde weer aanbevolen worden. 
Het Centaur taM minus purpureum Lusitani- 
CUM , of kleyne Santorie uyt Portugal , met een pur- 
pure Bloem , fchict in dceze Gcwcdcn ontrent een 
Maatvoet hoog op. Heeft aan zijne ronde tecdcre 
Steeltjens, boven verdeeld in veele zijde-tak jens , bleek- 
groene, blinkende i 'laden jens, een lid van een vinger, 
wat meer of minder, lang; ontrent een Stroo breed ; 
effen en flegt ; voor ftomp-rond toegaande : cn daar 
gcmcenelijk wat brecder als in het midden. Op de bo- 
vcnflc punten harer tecdcre T.ikjens ziet men veele Bloe- 
men, in gedaante niet ongelijk die van de k}eync gemee- 
ne Santorie y of Centaurium minus vulgare; doch 
meer als dc helft grooter : ook bcdaande uyt vijf voor 
fpits toegaande B laden jem. 
Het Cfntaurium minus spicatum flore ru- 
bro, of kleyne Santorie met ten ronde geayrde Bloem, 
is, gelijk ook de voorgedagte kleyne Santorie uyt Por- 
tugal met een purpure iUocm, veel tecderder van aart. 
Bcyde konnen ze op gecncrley wijze koude Herffi-ree- 
genen of harde Vhffi verdragen. Moeten dcrhalvcn , 
met een wadende Maan van April in een Pot gezayd, 
niet verplant ; in het begin van Oclober binnens huys 
op ccn gantfeh luchtige plaats gebragt ; met weynig 
lauw-gemaakr , ofwel geen, Reegcn-watcr van boven 
begoten, cn niet voorin het begin van April, meteen 
zoete Lucht cn aangename Rcegcn, weer buyten ge- 
field ; dan noch echter voor veel nattighcyd , hayrige 
Oofte- cn Noorde-winden wel gedekt cn verzorgd zijn. 
Blijven niet langer als twee Zomert in't leevcn. Krijgen 
ook volkomen rijp Zaad, cn derven daarmee. Konnen 
in deeze Landen door geen ander middel, als door het 
gcmelddc Zaad, worden aangewonnen. 
Het Centaurium ma jus folio Cinar^e , of 
groote Santorie met bladeren van Art icticken , brengt 
deren van u y c cen dikke , derke , van buyten ontrent zwarr-verwige, 
ArticioL- van binnen witte, erootc, onder gemcenclijk in twee of 
keQ. drie deden gcfchcydcne Wortel , ziens-waardige Blade- 
ren voort, digt bij dc aarde, op de wijze Azr gemeene 
Articiocken gefield. Zijn onder bij dc Wortel aan de 
Steel rood , boven na dc Zon gekeerd donkcr-grocn- 
Bladcren. verwig, wat blinkende; onder, ook aan dc Steel t be- 
kleed met ccn gantfeh ruygc Wolligbcyd: ccn Maatvoet, 
wat meer of minder, lang; ccn halve ruym , en ook 
minder, breed; in veele dcclcn gefcheyden , gelijk die 
van de Articiocken , doch niet zoo fpits , maar voor 
brecder en domper cyndigende ; zagt van aart ; niet 
alleen regt door, maar ook in het midden bcgaaft met 
een groote Kugge , of Ader, waar uyt andere klcyncr 
voort vlocyen. 
Steden. Uyt het middelde Hert deezer Bladeren komen in 
Jmtim en Julitu een of twee Strelen tc voorfchijn. 
Onder zimze een vinger dik; anderhalve, zomtijds 
Kleyne 
Samori 
ronde ge- 
ayrde 
Elocm. 
Waarnee' 
ming. 
Groot 
Santori 
C E p JE A. 4<5rj 
ook wel twee Hout-voeten hoog; omtrent rond ; ge» 
dieept , en uyt den grauwen wit-verwig. Uyt welker 
bovende punt alleenlijk cen of twee Bloemen bij mal- Bloemen, 
kandcr voortkomen; bleck-blauw van verwc j cn be- 
ftaande uyt ontelbare zeer fmalle cn fpits ze Doornige 
punten , ot Bladert jens. Als dccze eyndclijk in haar 
zeiven vergaan, laten ze achter in hare inwendige hay- 
rige rujgheyd een lang, dik, hoekig, cn blcek-bruyn- 
vcrwig Zaad ; 't welk niet altijd, maar alleenlijk zom- Zaad* 
tijds, bij goede Zomers, tot volkomcnc rijpheyd ge- 
raakt. Met een waffende Maan in April moet men 
het, een vinger breedte diep, in de aarde leggen. En 
alleenlijk door dit middel kan deeze Plant vermeen igvul» 
digd worden. 
KRACHTEN. 
DE groote Santorie , of Centaurium majm , is 2W. in 
warm en droog tot in den derden graad; ook tc ■^• i - i,t - ^ 
zamentrekkende van aart. 
De Wortel in Wijn gezoden , en daar van gedron- 
ken , of twee Drachmen van het Poeder met Wijn in- 
genomen, verdrijft de pijn der Leever; ook dc Hocjl , 
met Zuykcr vermengt : is goed voor de Engborfiigheyd; 
voor alle gefpanncne, gebrookene cn gekrompene, zoo 
wel in- als uynuendige Leeden; voor de Aliltzucht , de 
fmertcn der Aioeder, Buykzkjimping , Pleuris, zijde- 
pijn , Bloed-fpouwuig. Geneed ook allcrley Wonden. 
Verwekt daarenboven de AJaandjlonden , en doed de 
Vrucht gemakkelijker Wereld komen. 
De kjeyne Santorie, of Centaurium minus, is warm 
cn droog in den tweeden graad: daarbencevens afvaren- 
de , fchcydcndc , openende , zuyvcrcnde , cn allcrley 
dikke vochtighceden diinmakcndc. 
In Wijn tot op de helft gezoden, cn daar van ge- 
dronken : of een Drachma van het Poeder der gedroog- 
de Bladeren met Wijn ingenomen : of ook het uj't- 
gepardte Zap met Wijn tc drinken gegcevcn, opend 
de verdoptheyd der Leever en Milt : verdrijft het Co- 
Itjkj doed dc Wormen derven : verwekt dc A/aa>id~ 
ftonden der Vrouwen : verzacht dc pijn der Afocdcr ; 
drijft uyt dc doode Prucht : geneed dc Wonden, allcr- 
ley Zweeringen , Fijlelen , cn lopende Gaten ; het Poe- 
der daar in gedroyd zijnde. Verdeikt daarenboven 
dc Zeentiwen : is goed teegens dc Koortz.cn: jaagt door 
de Stoelgang af dc Galachtige vochten : hccld dc bee- 
ten der Slangen : helpt dcgccnc, die ve rpif in 't Lig. 
chaam hebben gekreegen, a!s men het Zap met Edik 
vermengd gebmykr. 't Poeder met Anijs cn Carwe- 
zaad in Wijn om den anderen dag ingenomen , is zeer 
goed teegens dc Waterzucht. 
Het Zap met Honig of Candy-zuyker vermengd , 
cn in de Oogen gedaan , necmt'cr de onzuyverhcyd van 
wech , en maakt cen klaar Gezicht. 
CXXXVII HOOFDSTUK. 
hl. üirb: 
Gal. Ui. 
MeJ. Simpi 
Diofc. /. 3 . 
Uifutt Ui. 
jEtim i, i, 
Avirreei 
Ui, Sim}» 
R.'.JÏs 116. 
Sim. i.+6 t 
Ruilt. I. J. 
e. 7- d, 
Nat.Slir. 
Serapio lih, 
3°f- 
M A. 
En mcedc-foort van Sedum minus, Naam, 
of KIEYNE DonDERRAARD » Word a " ec ' 1 
met dccze, en, mijns wectens, gec- dcezc ' 
nen anderen naam , in alle talen bc- 
teckend. 
Bemind cen gemeene , zandige , of Grond* 
geen zandige, gemedte of ongemedte, en zoo wel cen 
drooge als vochtige grond : zoo lief cen opene, vrije, 
luchtige, cn wel ter Zon gclccgcne, als een fchaduw- 
achtigc plaats: matig, cn ook veel rcegcn. Blijft eene 
Zomer in 't leevcn. 
hloeyd in het laatde van Afay, of het begin van fu- Rloeyiog^ 
mus. Geeft ook voor den Hcrfft volkomen Zaad ; en 
verderft daar meè. Word derhalven met een waffende 
G g Maan 
