475 Beschryving der Kruyden , Bollen en Bloemen , III Boek , 47Ó 
Wiumee- 
ming. 
Zwd. 
Aanwin- 
Xiennder 
Thtriac. 
Zij beminnen een goede, gemcene, zandige aarde, 
met een wcynig twee -jarige Pajrdemirt voorzien : een 
opene , luchtige plaats, en matige vochtighcyd. Kon- 
ncn tamelijk koude verdragen ; doch door een felle Varft 
worden ze dikmaal van het leeven beroofd. Is dcrhal- 
ven geraadzaam , dat men ccnige van de zelve binnens 
huys zet ten tijde der fterke koude , op een luchtige 
plaats, zonder haar veel vochtigheyd te gceven; om'er 
nietgcheel van beroofd te zijn, indien de buytcn-ftaan- 
de een ramp mogt overkomen. 
In het tweede jaar bloeyen ze; en gecven , in Potten 
blijvende, volkomen rijp Zaad; waar mee ze ver- 
gaan. Moeten dcrhalven in het Voorjaar , met een 
waffc-nde Maan, in een Pot zijn gezayd, niet boven 
een ftronbrcedte diep. Niet anders, als door dit middel, 
konnenze aangnvonncn en vermeentgvuldtgd worden. 
KRACHTEN. 
T ~yCAz.cnoor, of Bupleurum , is warm en droog 
■ | 3 van aart in den certten graad. 
■%..«*■ In Wijn gezoden , en daar van gedronken, 
of het Poeder der gedroogde Bladeren met Wijn in- 
genomen, gcncclt alle inwendige Wonden', ook de uyt- 
wendige, als men 'er het Poeder op ftroyd. Word ook 
gepreezen tccgens het Graveel. 
Dc Bladeren, gefloten en met ecu weynig Zout ver- 
mengd , zijn goed voor de Klieren, cn Kropzweeren , 
daar op gclcgt. In Water gezoden , cn gclcgt op de 
Vrouwlijkhcyd , verdrijft dc na-fmerten der gebaard 
hebbende Vrouwen. Zijn ook zeer goed, op Wonden 
gedaan , tot geneczing van de zelve. 
Het Zaad is droog cn warm in den tweeden graad. 
Gepulverizecrt , cn gclcgt op de beeten of, Jleeken dei- 
Slangen, dienen om de zelve te heclen. 
vier ver- 
itheyikne 
Groot cn 
klcyn 
I drys. 
Chamrc 
peinee- 
CXLIII HOOFDSTUK. 
CHAMiDRYS. 
Oo wel in 't Neederlandfch als Latijn 
met deczen naam bekend , werd in 't 
Hoogduytfch gehecten Gamander , of 
Baihengel, , in 't Franfch Gf.r- 
mandree, of Ch esne ttf. ; en in 't 
Italiaanfh ClUMEDRIO, QlERCI- 
VOI.A, of ook C A L ,\ M A NDR. I SA. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend ecnige veran- 
derlijke foorten ; tewceten: 
I. Cham.edr.Ys major , of Groot Chamtdrys. 
II. Minor officinarum flore purpureo, of 
kkeyn Chamxdrys , in d'Apothceken cn Gcnceskonftgc- 
bruykclijk , met een purpitre Bloem. III. Minor 
FLOre AI.Bo , of kjeyne Chamadrys , met een witte 
Bloem. IV. Cham/EDrys foliis laciniatis, 
of Chamtdrys met gcfnecdene Bladeren, Niet alle zijn 
ze van dc zelve Oueeking. 
Ecvcnwcl beminnen zc al t'zamcn een goede , gc- 
mecne , zandige en wel-gcmefttc grond ; zoo lief een 
opene , luchtige , als een donkere of fchaduwachrigc 
plaats ; en verdragen alle ongclccgenthecdcn des gant- 
fchen Winters. 
Her Cham.edrys major et minor, of 'groot 
en kjeyit Chamxdrys , van bcydc dc foortcn , blijven 
lange jaren in 't keven. Gecven irï ieder Zomer 'Bloe- 
men , maar noyt eenig volkomen rijp Zaad. Konnen 
echter genoegzaam aangewonnen en vermeenigvuldigd 
worden door hare aangegrocyde jonqe Wortelen , welke 
men met een waflende Maan in ,-iprd van d'oude af- 
neemd en verplant. 
Het Chama^drys foliis laciniatis, of Cha- 
mxdrys met ingefneedene Bladeren , werd uyt eygener 
aard niet oud. Geeft de tweede Zomer niet alleen "Bloe- 
men , maar ook volkomen rijp Zaad , cn vergaat daar 
mee. Moet derhalvcn, met een walfcnde Maan van 
April of Afaert nieuws, niet diep, gezayd zijn. An- 
ders ook komen zc , daar ze eens gezet zijn gewceft, 
overvloedig genoeg van zelfs voort uyt het neergevalle- 
ne Zaad. 
KRACHTEN. 
C Hamedrys is warmen droog in den derden graad, O*» liS. 
daar bencevens doorfnijdende , verdcclcnde , cn sim t' 8 " 
zeer fijn van Stof. 
In Wijn gezoden , cn daar van 's morgens nuchte- Lufu.l.j. 
ren een Roemertje gedronken , is goed tccgens de Peft , «""■■ 1 IO - 
— quade Lucht : voor dc Geelzucht , dikmaal ge- L 3 ' 
Trag.L r 
bruykt ; voor dc beginnende Waterzucht , -vallende 
Ziekte, cn Hoofdpijn. Verdrijft dc Koortsen, dood 'e. 67. 
dcM'ormen; helpt de gecne, welke met een qualijk-ge- A r u tydd>- 
ftcldc Mik zijn belaft. Docd gemakkelijk Water lof. Htrb -^- 
fen : verwekt de Aïaandftonden. Gcnccft de koude Pü; 
ftnjd teegens het Fèrgif: neemt wech de verftopping 
van het Ingewand : hecld de jleeken en beeten der Slan- 
gen en anderer giftige Dieren , als men het Poeder der 
gedroogde , of groene gekneufdc Bladeren met Edik 
daar op legt. Verdrijft ook dc pijn der Lendenen. 
Dc Oly van het Zaad (in roode Wijn geweykt) 
gemaakt, is goed tccgens dc Pefitlentiale Zweeren; en 
genceft zeer haaftclijk de verftuykte , verwrongene , cn 
gebrokene Leeden, daar mee gcftrcckcn zijnde. 
Dc zelve Oly gemengd met het Zap der Bladeren, PU"- l-*4> 
verdrijft dc donkerheyd der Oogen , met een Veertje e ' 
daar in gedaan. 
CXLIV HOOFDSTUK. 
VELDCIPRES. 
Ord in het Neederlandfch niet alleen VcrG&ej» 
dus, maar ook van zommige HoE dcn " mcn - 
Langer Hoe Liever genoemt. In 
het Latijn Cham^epitys , of Iva 
Moschata : in het Hoogduytfch 
ScHLAGKRAUT , of Ook VeRGISZ 
Mun Nicht: in 't Franfch Ive Moschate, enin 
het Italtaanfch Chamepithio , of Iva. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend vier fchoone Vier 
zeer veranderlijke foortcn, als : fchoone 
I. CHAM-EPITYS OFFICINARUM FLORE LUTEO , JKJfcft^ 
of f eldaprcs, gcbruykelijk in de Apotheeken cn de Ge- t ec. °° r " 
neeskgnft , met een geele Bloem. II. Flore albo , 
of met een witte Bloem. III. Cham^pitys major 
PURI'UREA, Jive AUSTRIACA FLORE PURPUREO, of 
groote Ooftenrijkfihe Feld-cipres met een pttrpure groote 
Bloem. IV. Cham.epitys major flore cccru- 
leo , of groote Veld-ciprcs, met een fchoone Heemels- 
blauwe Bloem. Niet alle zijnzc van dc zelve Bouwing 
en waarneeming. 
Zij beminnen een gemecne , goede , zandige : 
_ Grond. 
Bloemi 
" Zaad. 
mengd : een vrije , wel ter Zon gclccgcne plaats, cn ' 
niet te veel vochtigheyd ; wijlzc daar door lichtelijk 
verrotten. Gecven in onze Landen niet alleen Bloemen, 
maar ook volkomen rijp Zaad. 
Het Cham-epitys flore luteo , et flore Vc!d-ci- 
albo, of Feld-cipres , zoo wel met een gee le als wit- P res • "? et 
te Bloem , blijven niet meer dan ccne Zomer in 't lec- ^'witte 
ven ; want als het Zaad rijp geworden , en haaftig neer- Bloem, 
gevallen is, vergaanzc of van zelfs, of door een kleyne 
Kijf. Worden derhalven , met een waflende Maan van 
Alaert of .April, weer op nieuws, niet diep, gezayd, in 
een varfch-omgefmcctenc aarde. Maar ook zonder 
zaying flaanze meeft altijd overvloedig genoeg van zelfs 
op, door het neergevallene ZaW. 
Het 
