Erweten. Boone 
K. 
Sanamunda, 
Vijf bij- 
zondere 
luurtcn. 
Zaying 
met een 
afgaande 
Smaake- 
lijke Er- 
zaymggc 
wcykt 
Trapa l. 
CLII HOOFDSTUK. 
ERWETEN. 
^Edcr genoeg bekendi Worden ïn 't 
Neederlandfch ook wel Peulen en 
Poelen genoemd : in het Latijn Pi- 
suM, enERviLiA: in 't Hoggduytfch 
Erbsen; en in het Italiaanfch Biso, 
of PrSELLI. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend vijf bijzon- 
dere foorten; namcntlijk: 
ï. PlSUM MAJUS rUiCÜM ANCUtOSUM, of groo- 
te grattwe Erweten, II. Pisum minos lutescens 
putaminosum , of kjey ne , gemeene geele (veeltijds 
gezegt witte) Erweten met ScMlcn* III. Minimum 
LUTESCENS PUTAMINOSUM, of zeer kjeyne geele Er<- 
weten met Schelle» , boven dc andere aangenaam van 
fmaak. IV. Lutescens minus sine putamine , 
of gecle Enveten zonder Schellen. V. Pisum minus 
vihescens , of groene kjeyne Erweten. Alle van de 
zelve Bottwing en H 'aarne eming. 
Zij beminnen een gemeene goede, liever zandige als 
kleyïgc, en matig-gcm elite aarde -. een opene, luchti- 
ge , vrije , drooge , wel ter Zon geleegene plaats , en 
wcynig Water; inzonderheyd als ze in dc Bloem ftaan. 
Gccven in den Herffl rijpe Vruchten, en vergaan daar 
na. Worden dcrhalvcn weer gezayd met een afgaan- 
de Maan; want dan krijgen ze minder Bladeren en veel 
meerder Vruchten. In tegendeel , met een waflende 
Maan bekomen zc Vcynig Vruchten en vcelc Bladeren. 
Op geen andere wijze, als door zaying, konnenzc aan- 
gewonnen en vermecnigvuldi^d worden. 
Uyt dc grauwe Erweten , of met Schillen, moet 
men, om te^w, dc zulke zoeken, die van dc Wor- 
men een wcynig, of al wat veel gebeeten zijn geworden: 
want dc civarentheyd heeft geleerd, dcezc dc befte te 
zijn, om de fmakcltjkfle Vruchten tc bekomen. 
De Erweten of Peulen zonder Schel moet men 
niet voor het laatftc Quarticr der Maan in Maert, on- 
trent een vitigcr-brccdrc diep, in dc aarde leggen; na 
datzc eerft vierentwintig uuren lang ïn half Water half 
Aïelk_ hebben gewcykt. Want dus verliezen zc t'el- 
kens weer al hare zoutigheyd , welke ze in dccze kou- 
de Landen uyt cygener aart aan zich neemen -. waar 
doorzc ook met'cr tijd gamfchclijk komen tc verba- 
ftcren , en hare licflijkhcyd te verliezen. Maar dooi- 
de gemcldde weyking worden ze in hare eygcnfch.ip 
verbecterd , cn blijven daar in zonder verandering 
goed. 
Indien iemand begecrig is , vroeg , en drie weeleen 
of daar ontrent eerder als anders Erweten te hebben , 
die zerteze tamelijk digt in dc voorgedachte Grond , 
na het laatfte Quarticr der Maan in dc Maand Novem- 
ber t voor dc Vorfi , zonder haar in de Winter re dek- 
ken ; zoo dat ze geen of wcynig Wortel konncn fchie- 
ten. Dcczcr wijs zullen ze voortgroeyen en opwaffen, 
eer dc andere in liet Voorjaar eens in de aarde kon- 
nen gebragt worden ; en men krijgt'cr Peulen aan, ten 
minflcn veertien dagen vroeger : inzonderheyd als 
menzc plant in lange rijen , anderhalve voet van mal- 
kander, op dat'er dc Zonneftraicn tuffchen door mogen 
fpeelen; cn dat men ze luchtig voorziet met Rijs van 
Willigc-boomen. Deezcr wijs grocyenze ook dies te 
beetcr, en brengen meerder Vruchten voort. Ziehier 
bij na het Hoofdjlnk^ van dc Witzen. 
KRACHTEN. 
DE Erweten zijn koud en vochtig van aart, in 
den ecrlten Graad. 
Zij gccven aan het Ligchaam goed vocd- 
zel : ftillcn den Hoeft ; zuy veren de Borft; verwekken 
eetensluft ; maar veroorzaken Winden ; echter niet ZOO 
fterk als de 'Loonen. 
In Loog, of Pis s gezoden, en daar mee gewafichen, Cnmerarl 
geneeftde Schurft heyd des Hoofds. Verdrijft ook 
vleiden cn onzuyvcrhccdcn des Aangezicht s. Met Gar- fX'l'i"' 
ftenmeel cn Honig gekookt ; dan plaaftcrs wijze opge- /W.'jó^ 
legt, verzachten zc alle fmercen der Gezwellen, enver- 
drijvcn dc auade Zeeren. 
CLIIÏ HOOFDSTUK. 
B O O N E N. 
Iet minder bij elk bekend, als de bo- VerTclier. 
ven gemcldde Etwetcn, hebben in 't dc namen. 
Neederlandfch geen en anderen naam. 
Worden in het Latijn gchcetcn Faba : 
in het Hoogduytfch Bohnen : in het 
Franfch Febues; cn in het Italiaanfch 
Fava 
Hier van zijn mij in haren aart bekend zes ondet- Zcsver- 
fchcydcnc foorten; te wee ten ; feucydene 
I. Faba sativa major albicans, of groote tam- fooncB - 
me witte Boenen. II. Major rubicunda, of groo- 
te tamme roode 'Boonen. III. Minor alba, of\/«* 
ne witte Boonen. IV. Minor nigra , of kjeyne 
zwart-bruyne Boonen. V. Faba Gr^CA Major , 
of groote Griekfche Boonen, VI. Faba Gr^ca minor, 
of kjeyne Grtehfche Boonen. Al te zamen zijnzc van 
eevcn de zelve Bouwmg cn Waameeminp-, 
Zij beminnen een goede, luchtige" dicp-omgegra- Wit voos 
vcne, zoo wel klcyige als zandige, wel -gemeftre grond: «n-aarde 
een vrije, bequaam ter Zon geleegene plaats, cn tamc- bcmi[1 * 
lijk veel Recgcn , tot datzc aan'hct Bloeyen geraken. 
Gecvcn voor de Winter hare Vrucht , en verderven 
dan. Moeten dcrhalvcn in Afaert , na het laatftc Quar- 
tier der Maan, op nieuws in dc aarde zijn gezet, niet 
boven ccn vingcrbrccdrc diep, hol cn luchtig. 
Men plant ze ook wel (gelijk in het voorgaande Om vroeg 
Hoofdflul^vzn de Erweten is gezegt) ïn November^ Boonen 
met de genoemde Maan , ccven voor dc Vorfi, op dat tckri JS en * 
ze voor dezelve niet mogtcn uytwafTcn; dan vriezenze 
niet dood : brengen ook in dc volgende Zomer twee of 
drie wecken vroeger als anders rijpe Vruchten voort. Zie 
hier bij na 't Hoofdjhtlejvva dc Turksche-boonen, en 
van Lathyrus. 
KRACHTEN. 
DE Boonen , noch groen , hebben een koude , Gahn. Ui. 
vochtige cn windige aart bij zich. Gedroogd, Simp.7. 
zijnzc verdrogende, verkoelende, en tc zamen- 
trek kende. 
In Water gekookt , cn gegceten , vallen ze zwaar tc B«/r. I. ij 
vertccren. Gccven echter ccn matig vocdzel , doch: c - tl 7- 
grof Bloed. Beroeren de Zinnen : ftillcn het Braken , 
floppen dc Bloedgang , cn voorts allcrlcy Vloeden des 
Ltgehaams. 
Het Water, daar de Boonen in gezoden zijn gé- ZW. /. rf. 
weeft, gebruykt , is goed tccgens den I-foejl ; ook f>1 - 
tecgens de Zinkingen , welke uyc het 't Hoofd op de 
Borfi vallen. Belet het aangrocyen van het Graveel in 
de Nieren en Blaas. 
Het A-fccl der gemalcnc Boonen is goed voor aller- Fnehfliijt: 
Icy gezwellen ; voor de pijn der Voeten; her zwecren p ^ f ; 
van der Vrouwen Borfen : verdroogd ook het Zog ^"»-''7* 
daar in. Lankir. 
De Afch der gedroogde Steelen met Varkcns-rcuzcl , »■ r - 3fP* 
of ander diergelijke dingen vermengt, verdrijft defmer- ?jT^5 
ten van het Podagra , ook der Zcenuwcn , daar opgc- f(.;.'i8ö.' 
legt zijnde. De zelve Afch geftroyd op de aarde, daar 
men Pecterzelte heeft gezayd , doed de zelve fpocdig 
voortkomen; cn dood de Stekken, 
Hh 1 Het 
