A % 9 
Dulle Kervel. Endivie. Cicoreye. Articiock. 490 
voor regte Kervel aanziende) veroorzaakt de dood aan 
de gecne die'er van eeten, of maakt zc ten minfkn dol. 
Ja, zelfs alleenlijk uytwendig gcbruykr, isze hcC Htrt 
en de Lcever fchadchjk: ontftcld de Harlfencn, en ver- 
wekt draying of zuyzeling des HooJ'ds. 
Vul. Max. Voortijds plcegcn die van Athcenen hare mifdadi- 
sta'pfi'tg S c * wc ^ e tcr dood verweczen waren , door het uyt- 
c.ij.inTb. geparftte Zap dcczer Plant om het leeven te brengen ; 
gelijk ook daar den wijzen Philofooph Socrates is 
gefchicd. bdl 
Lufit.L*. Zommige , welke niet zeer veel in het Ligchaam 
tmrr.Si. l ieu ben gckrccgcn , ontgaan noch wel de dood; doch 
blijven al de overige tijd haars lecvens ongezond en ge- 
brekkelijk. Echter eeten ecnige kogelen dit Krityd zeer 
hiatth.l.^. geerne, en wordcn'cr vet van. Defgclijks dc Edelen; 
'■Th doch worden daar door zoo flapcrig, dat ze ceven als 
dood ter neer leggen. Dit heeft veroorzaakt, dat men 
dikmaal, haar voor een dood Aas houdende, haar lcc- 
vendig heeft gevild, of de Huyd afgetrokken, zonder 
dat ze ontwaakten. Ecnige, alreeds half, of meer, of 
geheel , van haar vel beroofd , quamen cyndeiijk 
weer tot haar zeiven, en rigtcden zich op: 't welk 
een vervaarlijke en erbarmelijke aanfehouwing gaf. 
Tlh. /.if. Indien iemand onwectens dit Kruyd in 't Lijf mogt 
JSwif Je P^eegcn hebben , laat hem terftond Wijn daar op 
Nat. fiirp. drinken , eer noch het Hert daar van aangetaft is, zoo 
/. j.e.iij. zal hij in 't leeven blijven. Maar zoo iemand het Zap 
merWijn,of dc Wijn, daar het in gekookt is gewcefr, 
drinkt, zoo moet hij terftond derven. Ieder wachtc 
zich dcrhalven van dit Gewas inwendig of uytwendig 
te gebruyken. 
CLVI HOOFDSTUK. 
ENDIVIE. 
Namen. 5^ïry\^v£^ V elk genoeg bekend , en veele zeer 
ngenaam , welke de zelve tcr fpijs 
} gebruyken. Word gemeenelijk ook 
, in het Ncederlandfch genoemd A\'- 
I dYven. In het Latijn en Italtaanfch 
• Endivia, Sf.ris, en Intyrum sa- 
tivum : in het Hoogdaytjcb Scariol, , en in het 
Franfch Scariole. 
Drieon- Hiervan zijn mij in haren aart bekend drie onder- 
derfchey- fchcydene foortcn , tcwcctcn: 
<kne foor- j. Endivia vulgaris ai.ua , of gemeene witte 
ten ' Endivie, II. Endivia nicra Hispanica , of 
zwarte Spaanfche Endivie; welke, mijns oordeels , 
voor dc befte nug gehouden worden. III. Endivia 
SYLVESTRis of wilde Endivie. 
Grond. beminnen een zandige, goede, met twee -jari- 
ge Koeyc- en Paardcmift wcl-voorzicne grond : ccn 
vrije, en genoegzaam tcr Zon gclcegcnc plaats: ook 
veel Water. Blijven niet meer dan cenc Zomer in het 
fcaad. leeven. Gceven in den Herfjl volkomen rijp Zaad, cn 
worden daar na door een klcync Rijp van 't leeven be- 
roofd. Moeten tcr dier oorzaak meteen wanende Maan 
van Afaert of Jipril weer gezayd zijn. 
Hoe men Doch die men voor Salade in den Herffl wilgcbruy- 
moet hm- ken , moet men hol en luchtig aan dc aarde bevce- 
dclea j cn mct ccn gehfial afgaande Maan , in het laatitc van 
Junius, of het begin van Cultus, Als nu deeze jon- 
gen zijn opgekomen, en een halve vinger hoog opgc- 
wafTcn , moet men haar verplanten, ook met ccn af- 
gaande Maan , ten minftcn twee Maat-vocten van mal- 
kander af, indien men daar van grootc en zeer treflijke 
Knoppen begeerd te winnen, 
ontrentde Wanneer ze nu in September en Oïlober , tcr hoogte 
EnJivicn , van ecn voet wat rnecr 0 p minder, 2 ij n opsefchoo- 
dic men li i iiinr- i i 
ten, bind men, met een helder Weer, enalsze wel 
droog zijn , hare Bladeren zachtjens boven toe , op 
dat'er geen Rccgcn moge invallen. Dcczer wijs gehan- 
deld , vei liezen ze hare bitterheid: worden inwendig 
wit, of geel; en dus bcquaam om tc eeten. 
Ook worden zc , eerft in dc Lucht met banden van fiwWlft 
een Vlas-mat tocgebonden zijnde, tecgens dc Wbtttr^ ^rSi 
eerzc van dc l r orjl worden overvallen , met hare Wor-ken. 
tel uyt de aarde opgenomen , en in een Kelder in zand 
gezet; zoo worden ze langzaam geel, en blijven een ge- 
ruymc tijd goed: daarze anders, buytcn gelaten zijn- 
de, door een klcync t'orft verderven. 
KRACHTEN. 
"I ' JVdivie, of Scris, is koud en droog in den twee- Gai - W« 
|~~* den graad; ook een wcynig te zamen-trekkende , *'* Jm h 
cn alvagendc van aart. 
Met dc Mortel in Wijn gezoden, cn daar van ge- ■ r>< " / ■ 
dronken, of met andere fpijzen gekookt zijnde, ge- c ' 
gceten ; of het daar uytgeparftte Zap met Wijn ver- 
mengd; of het Poeder dei' gedroogde Bladeren cn Hor- 
telen met Wijn ingenomen , of ook in ccn Salade met 
Pccpcr gegecten , is dc Maag zeer aangenaam , cn vcr- 
fterkt dc zelve. Neemt wech de hittigbeyd cn verjhpt- GaLl.St 
heyd der Lcever j verfterkt ook het Ingewand : ver- ^ Ctmp. 
wekt ruft, oïflaap; ftild de Bloedgang: is goed tecgens £?*^ 
dc koude PU, en hitz.ige Koortzen: verquikt het Hert : Ltmiar. 
verjaagd dc Hert klopping: verhelderd het Gedicht, Gï-'.i.(-7I' 
nee ft daarenboven de pejltlentialc Zeeren en Zwceren , D " r f'- 
1 - , ' Htri.ffii 
daarop-cn ingedaan. l6ji ' 
Is nochtans niet dienftig voor ccn koude Afaag^ 
ook niet voor lamme cn beroerde Mcr.fchcn : want 
Endivie verminderd bet Zj.id in koude naturen ; en 
neemt van de zelve wceh dc tuft tot het Echte werk. 
De Bladeren, defgclijks dc Wortelen, geftoten , rjfOhfi.Ut» 
met Garften-mccl vermengt, gencezen dc beet enen ftee- 'ÊwkLliiih 
ken der Scorpionen; het fpruigcnd Puur , cn allcrlcyhce- rZ.1r.a63. 
te Gezwellen, daarop gekgt zijnde. 
CLVII HOOFDSTUK. 
CICOREYE. 
gJSÉSSa^fc^Us genoemd in het NecderLindfcb , Nimen. 
aij verbaftcring van yeele Zuy- 
kerey, word in het Latijn gchcctcn 
Cichorium : in het Hoogduytfch 
Wechwarten: in het Eranj'ch Ci- 
choree, cn in 't Italiaanfcb Cico- 
ria , en Tornasole. 
Hier van zijn mij in haren aart ccnigc veranderlijke vijf ver- 
foorten bekend geworden; als: fchey<tairf 
I. Cichorium satiyum flore cccruleo , 0 f fj01tCQ ' 
tamme Cicorcy met een blauwe Bloem. II. Flore al- 
bo, of met een v'itte Bloem. III. Cichorium spi- 
nosum , of fteektnde Cicorey. IV. Sylvestre , of 
wüde Cicorey. V. Cichorium verrucosum , of 
Cicorcy met Zaad-kuopjens ah Wratten. Behalvcn deeze 
laatfte zijn ze al te zamen vancencrlcy iouwmg enlVaar- 
neeming. 
Zij beminnen een goede , zandige , wel-gcmcftte Grond, 
grond : een vrije en genoegzaam tcr Zon gelccgene 
plaats; ook veel Water. Blocycn wel in het cerfle jaar, 
in den Herfjl, doch in her tweede vcclbeeïcr; cn gce- 
ven dan ook volkomen rijp Zaad. Blijven ecnige jaren Xaad. 
in fhnd. Verdragen felle koude , cn alle ongelce- 
genthecden der Winter. 
Het Cichorium verrucosum , of Cicorcy met Ckorey 
Zaad als Wratten , blijft niet langer dan cenc Zomer JJ^jijÏÏj 
in 't lecven. Word dcrhalven in ieder Voorjaar , met ttn , 
een wafTendc Maan van Adaert, wederom gezayd op 
ccn gantfeh warme plaats; of ook , wecgens hare tcc- 
derheyd, ineen Pot. Bloeyd een lange tijd. Geeft een 
klcync gcclc Bloem; en , rijp Zaad voorrgebragt heb- 
bende, verfterft. 
Hh 3 D« 
