Aanwi 
ning. 
DeJoa. in 
A-ldiu Uj. 
e.f. 
Laurent. 
Jkft, fl. 
I. umtp 
Amcri- 
caanlche 
Co rt ula 
met een 
wiitc , e 
met een 
gcayrUc 
lilocm. 
Cortufa 
v.in Mat- 
thiulus. 
5ï) Beschryvinc der Kruyden, B 
Zij worden aangewonnen niet alleen door hare aan- 
gegroeyde jonge Bollet jens ; welke men, uyt dc aarde 
gehaald zijnde, van dc oude afneemt, cn te zamen met 
de zelve weer aan de aarde bcveeld ; maar ook door 
Zaad: 't welk op een bijzondere plaats , met een volle 
Maan van September, een halve vinger-breedte diep, 
word gczayd , en dan in het volgende Voorjaar op- 
komt , doch niet voor het agtftc of necgcndc jaar 
daar na dc eerde Bloemen geeft , dikmaal met veran- 
derlijke verwen. Doch wcynig wordenze op deezc 
wijze vermecmgvuldigd , wijl'cr niet veclc zijn, die 
het geduld hebben, om zoo een langdurige tijd uyt 
te wachten. 
KRACHTEN. 
Ï"\E Wortel , of Bol, van Keizerskroon, anders 
■ 1 Corona Imperialis, geeft, gelijk alreeds gezegt 
— is , van zich een weder-waardige , zeer onaan- 
gename reuk. 
Eevenwel , de zelve onder de Neus gehouden , of 
van onderen gcbruykt als een Pefïus, is zeer goed voor 
de opfij^tng der Moeder; cn herftcld de Zelve, neerge- 
fchoten zijnde, weer in hare behoorlijke plaats. 
CLXXV HOOFDSTUK. 
CORTUSA. 
Et dcczen , en , mijns wcetens, gee- 
nen anderen naam, tot noch toe in ee- 
' nigc raai bekend. 
Hier van zijn mij in haren aart 
( vier onderfchevdene foorten kundig 
geworden; als: 
I. Cortusa Americana flore albo , of Cor- 
tufa uyt America , met een witte Bloem. II. Ame- 
ricana fi.ore albo multifido, of Americaanfche 
Cortufa met een veelvoudige witte Bloem. lil. Ame- 
ricana flore SPICATO, of Americaanfche Cortufa 
met een Geayrde "Bloem. IV. Cortusa Matthioli 
flore puri'ureo, of Cortufi van Andreas Mat- 
thiolus met een purpure Bloem. Niet alle zijn zc van 
eeven dc zelve Boitwing cn Waarneeming. 
Eevenwel beminnen ze al te zamen een goede , ge- 
meene , zandige grond , met een weynig twee-jarige 
Paardemift doormengt : een vrije , warme , welgclcc- 
gene, doch liever ccn fchaduwachtigc plaats, cn mati- 
ge vochtighevd. Blijven ecnigc jaren in 't lecven, en 
gcevcn ieder Zomer Bloemen. 
De Cortusa Americana flore albo , et 
Americana flore spicato , of Americaanfchc 
Cortufi met een witte, cn ook met een Ge.yrde Bloem, 
zijn hard van natuur. Brengen zelden ccnig rijp Zaad 
voort. Konncn fterke koude in deczc Landen verdragen : 
ook allcrlcy andere ongclcegcnthccdcn der Winter uyt- 
ftaan. Worden mceft door hare aangcwafTcne jonge 
Loot en ( welke men in het Voorjaar, met ccn waf- 
fende Maan in April, van zclts geworteld zijnde, 
van dc oude afneemt , en ieder twee jaren verplant) 
aangewonnen. 
Dc Cortusa Matthioli flore purpureo, of 
Cortufa van Matthiolus, met ten purpure "Bloem , 
is veel tccdcrdcr van aart : kan niet wel veclc Reegenen, 
noch felle Wmicr-koude verdragen. Moet ter dier oor- 
zaak , in een Pot gezet zijnde, met den aanvang van 
Oclober, boven wel droog geworden, binnens huys 
gebragt, en op een luchtige plaars geftcld zijn, waar 
r in niet, als bij vriezend Weer, word gevuurd. Gedu- 
rende de gchccle Winter mag men haar alleen met ccn 
weynig Reegen-watcr van boven begieten ; anders zou 
ze lichtelijk door te veel vochtighcyd verrotten : ook 
niet weer voor in het laatfte van Matrt, of het begin 
ollen en Bloemen , III Boek, 516 
van April, met een aangename Lucht cn Rccgen,wecr 
buyten zetten ; maar dan noch haar voorzichtig be- 
waren voor te veel Water , voor koude- of fchrale 
Wmden , cn in alle warme Zomerfche dagen voor de 
Zonnefralen. 
OndcrtufTchcn eevenwel heb ik dceze fiort in een Dc Win- 
goedc, luchtige, gantfch zandige grond, op een don- ter buyten 
kere plaats (welkeze van naturen geerne geniet, c n " aindc ' 
haar ook gegeeven moet worden) in de aarde gezet, in JJ^toT 
den Hof van dc Heer Franciscus Zeevenhuyzen, 
wei-ervaren Apotheker binnen 's Gravenhaag, '%Win~ 
ters buyten ftaande, zien overblijven : 't welkze ech- 
ter in mijnen Thuyn binnen Groeningen zwaarlijk 
doed. 
Geeft ook in dceze Gewcften volkomen rijp Zaad, Aanwin- 
inzonderheyd bij drooge Zomers ; het welk met een mn £* 
wallende Maan van September of Oclober , als de bef- 
te tijd hier toe , of ook wel in April des volgenden 
jaars, in ccn Pot de aarde word aanbevolen , maar niet 
diep gclegt. Doch niet alleen hier door wordze aan- 
gewonnen, maar ook door hare aangewaficne jonveLoo- 
ten, die men op dc genoemde tijd van dc oude afnecmr, 
cn in Potten verplant. 
De Cortusa Americana flore albo multi- Cortufa 
FIDO, of Cortufa, uyt America, met een witte veel- Vft Ame- 
voudige Bloem , is de teederfte van al dc andere. Kan rK ' a,inet 
gcenc koude , of Wmter-vorfi verdragen. Moet der- vcclloudï- 
halven , gezet in een Pot, gevuld met de voorgemeld- ge Bloem, 
dc grond, in het begin van Otiober binnens huys wor- 
den gebragt , op ccn luchtige plaats ; gedurende de 
Winter-tijd voorzien met flegts een wcynig Rcegen- 
water van boven; en niet weer buyten geftcld voor in 
het begin van April, met een aangename, rccgenige 
Lucht ; doch ook voorzichtig gewagt cn wel gedekt 
voor koude nagten, en fchrale Winden, 
Zij geeft in dceze Geweften gantfch volkomen Zaad, Zaad. 
in de Maand Junius. Het zelve is kleyn , rond , 
zwart-verwig; zittende gelijk als in een Napje, ofA'ow- 
metje, veel bij malkander. Met de eerfte volgende waf- 
fende Maan , na zijne bckomene rijpheyd , moet het 
terftond, niet diep, in de aarde worden gebragt ; zoo 
komt het in 't begin van sluguftus, zoo wel als in het 
volgende Voorjaar (ook wel door het van zelfs neerge- 
vallene) te voorfchijn. Hier door word dceze foort 
aangewonnen : en dan ook door de aangegroeyde jon- Aanwin. 
gen; welke men met een waffende Maan in April van D ' n S- 
dc oude neemt, alszc van zelfs Wortelen gefchoten heb- 
ben, en verplant. 
KRACHTEN. 
DE Cortufa, van Petrus Andreas Matthio- MattfmI. 
lus bclchreeven , is verwarmende cn verdroo-''4- f.17. 
gende in den eerden graad; daar bcneevens ver- 
dunnende, fcheydende, verfterkende , ook tczamen- 
trekkende van aart, en fubtyl van dcclcn. 
In een Zakje gedaan, en vierentwintig uuren lang in Camtrar. 
Wijn te weyken gclegt, of daarin gekookt, en 'smor-'^'^'ï- 
gens daar van een Roemertje nuchtcren gedronken, of 
ook het Poeder der gedroogde 'Bladeren cnïtortelcnmzt 
Wijn ingenomen, genccit alle uyt- cn inwendige Wonden; 
inzonderheyd van dc Borft. Helpt dc gecne die Bloed- 
fpouwen; verdrijft 't Colijkj verbeeterd ccn koude'Maag: 
ftild dc Bloedgang , en de onnatuurlijke Vloeden der 
Vrouwen : is zeer goed tot gencczing der zulke, dievan 
binnen gefcheurd lïjn : verquikt het Gemoed: verwarmd 
cn verfterkt de koude Harjfenen; cn-bcwaarddenmenfeh 
voor alle quade Lucht. 
De Bloemen , zijnde zeer liefFelijk, en van ccn aan- Vurant. 
gename reuk , in Oly van Amandelen en Roozcn een h 'fl- Fl - 
tijd lang in dc Zon gewcykt, en daar meé warm ge- ' 
ftrecken , verdrijft , of verzacht , de pijn der Zec-> 
nuwen en Leedcn. 
CLXXVI 
