543 Beschryvikg der. Kruyden , Bollen en Bloemen , III Boek , 544 
Bloeytijd. 
Zaad. 
kan heb- 
ben. 
Vicrder- 
ley 
andere 
li*onen. 
Hoe ze 
waarge- 
Ainwin- 
ning. 
Bol l. 21 
OÜober uyt dc aarde genomen , in een Kelder voor 
de Vorfl bewaard ; en ecnigc , om Zaad te winnen , 
in dc Maert met een volle Maan weer ingezet zijn ; 
want dan zullen zc , als zijnde de tweede Zomer, bloe- 
yen; doch, volkomen Zaad gegecven hebbende, ver- 
gaan. Worden ieder jaar met een afgaande Alaertfche 
Maan op nieuws in de gcmelddc grond, wel diep om- 
gcfmcctcn, hol en luchtig, gezayd: want dan worden 
dc Wortelen veel dikkeren grooter, als of men zulks 
deed met een wallende Maan; in welk geval zij klcyn 
blijven , maargrootc Bladeren krijgen. Worden ook 
groot en flcrk als men dikmaal het Loof afbreekt. 
Wil iemand deezc Peen vroeg in 't Voorjaar heb- 
ben, die zaayzc met een afgaande Maan in Attguflns: 
late al het daar rulfchcn opilaandc Gras en onkruyd 
flaan , en bedekke ze in dc Winter met llroo, voor 
de felle Vorfl. 
Boven de voorgemclddc foortcn zijn mij noch ande- 
re in haren aart bekend, welke ook de naam van Dau- 
cus voeren; niet om harcr Wortelen wil, maar omdat 
onder dc zelve ecnigc overeenkoming der Bladeren met 
deezc gezien word ; als : 
I. Daucus creticus LATiroLius , of Dauctis 
van Candien met brecde Bladeren, II. Creticus TE- 
NurroLius, of Daucus van Candien met k/eyne tee- 
dere Bladeren , boven de andere van een fchoone, be- 
vallijkc aanfihouwing. III. Daucus selinoides , 
of Daucus met Bladeren , die van de Pecierzelie niet 
ongelijk IV. Daucus lihanotis , of Daucus van 
den berg Libanon. Alle zijnzc van ccven dc zelve Bou- 
wing en Waarneeming. 
Zij beminnen ccn goede, gcmccnc, zandige aarde, 
met twee-jarige Paardcmifl en het Mol uyt van binnen 
verdorvene Boomen matig doormengt: een luchtige , 
warme, wel ter Zon gclccgenc plaats, en matige voch- 
tiglicyd. Blijven niet langer dan twee, drie, of zom- 
tijds ook wel vier jaren in 't leevcn. Zijn tccder van 
natuur. Konncn gantfehclijk geen boude Herffr-reege- 
nen, Sneeuw of Vorfl verdragen. Moeten dcrhalven, 
in een Pot gezet zijnde, in 't laarfl van September of 
begin van Oclober , na dat de tijd zich aanffcld , bin- 
nens huys worden gebragt , op een bcquamc plaats , 
daarzc door dc Venftcrcn Lucht en Zon konnen genie- 
ten, zoo lang dc Vorfl vm buytcn zulks niet komt te 
beletten. Gedurende de Winter moet men zc voor- 
zien met alleen ccn weynig Iauwgcmaakt Rccgcnwatcr, 
van onder of van boven; ja zeer weynig, vermitsze 
door alleen iets te veel fchielijk aan hare tccdcre Worte- 
len verderven. In tijd van Vorfl, moet men ze verre 
van den Oven flcllcn ; inzonderheyd het Daucus 
creticus van bcyderley foorten; welke, wecgens 
hare tecderheyd , zeer wcynigc warmte desvunrskan 
verdragen. Niet voor 't laatftc van Maert, of 't be- 
gin van April, na gelccgcnthcyd des tijd, mag men ze 
weer buytcn zetten, met ccn aangename Lucht enRcc- 
gen. Maar dan ook moet men haar wel wachten en dek- 
ken voov koude nachten, Sneeuwachtige vocht igheyd , en 
hayrige Winde». 
Zij bloeyen in de tweede Zomer. Gecvcn in dee- 
zc koude Gcwcflcn zelden , ten zij bij een warme 
en droogc Jaartijd, volkomen Zaad; 't welk met 
een waflende Maan van April, niet boven ccn flroo- 
breed diep , hol cn luchtig in een Pot word gezayd. 
Hierdoor konncn zc alleenlijk aangewonnen en vermee- 
mgvuldigd worden. 
KRACHTEN. 
"ï \C Bladeren van Peen, of Daucus Sativtts, an- 
I B ders geele Wortelen , gefloten , cn met Honig 
' vermengt, zuyvcren aJlcrky Zweeringen cn Won- 
den. Worden ook wel in Warmmoes (Mo:s van groe- 
ne kruyden) gedaan. Zijn een bchagelijkc fpijs voor 
Schildpadden en Conyncn. 
Dclfortele», zoo van dc geele als roode , welke ook 
Caroten worden genoemd (eevcnwel niet dc Beetwor- 
telen, van welke het volgende Hoofdfl«kj.i\ handelen), 
zijn warm cn vochtig in den cerftcn graad. Matig, en 
ook niet tc dikmaal tot fpijs gcbruykt, zijnzc aange- 
naam voorde Aiaag ; gecven tamelijk Voedzel ; ver- 
warmen dc inwendige dcclcn; verwekken lufl tot de Bij- 
jlaap; doen gemakkelijk water lojfen, cn der Vrouwen 
Maandflonden voortkomen. 
Het Zrfj^dcczcr^ï/f- cn roode Peen, of 'Wortelen , 
is warm cn droog in den tweeden graad. Drijft het wa- 
ter der Blaas vooit , cn is goed voor *t Coltjk. 
Het Zaad cn de Wortel van wilde Peen , of Dau- 
cus Sylvejlrts , is ook warm cn droog in den twee- 
den graad; openende, dunmakendc, en te zamentrek- 
kende van aart. 
De Wortelen gezoden , doen het Graveel en Water 
lojfen. Drijven dc doode cn leevende Vrucht af: dies 
dc zwangere Vrouwen zich daar voor tc wachten 
hebben. 
Het Zaad gefloten , tot ccn Poeder gemaakt, en met 
Wijn ingedronken, heeft dezelve werking. Verwekt 
daarenboven der Vrouwen Aiaandjlonden : verzach' 
een verouderden Hoeft \ wcerflaat allerlcy veriif: ver- 
drijft het Colijkj, c\c Buykkimpig, en het Grtvcel : is 
goed tecgens dc beeten der giftige Dieren ; de Water- 
zucht; de Lendenpijn; de opflijgmg der Aioeder. Doet, 
dikmaal gcbruykt wordende, de Vrouwen Itchi eltjl^ont- 
fangen. Scheyd ook de koude Gezwellen , daar op 
gelcgt zijnde. 
De Wortelen van Daucus Creticus, of Peen van Can- 
dia, gefloten, en ccn Drachma daar van met Wijn in- 
genomen, zijn goed tecgens alle vergif, de Geelzucht , 
't Graveel, cn voor dc gecne , die dooreen val zich 
verzeert, ja ecnigc deden des Ligchaams zeev ge kneufd, 
of inwendig gequetfl hebben, t'tlkens een Scrupel daar 
van met Mecde gcbruykt. Openen dc verflopthcyd 
van de Leever, Mik en Nieren. Jagen ook uyt het 
Ligchaam allerlcy tjuade vocht tgheedtn. Deezc Peen van 
Candien worden gehouden voor dc befte van allen. 
Cnltn. 116. 
in/ip Mi»- 
Dinfc. /. 3. 
Camerar, 
Luf,. t 1. 
•!>■ 
M.e.38. 
Duranrei 
lii. Htrb. 
fU.,r/. 
l'lm. I.16. 
LM. hifi. 
Plant. Jo/. 
CXC HOOFDSTUK. 
BEETWORTEL. 
; Iet alleen in *t Neederlandfch dus, maar Namen, 
ook van vcelc genoemd roode Beet, 
word in 't Latijn gchcctcn Beta ru- 
bra: in 't Hoogduytfch Roter Man- 
gold : in het Franfih Bete rouce: 
eninhet Jialtaanfch Eieta, of Bie- 
tola Nero. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend twee verander- Twee eer- 
lijke fborten ; namentlijk: andcrlijlw 
l. Beta radice rujitcunda, of Bloed-roode Beet- Coortea - 
wortel. II. Beta radice pallido rureschnte , 
of Beet met èleei^roodc Wortelen ; van Zommigc ook 
Carooten genoemd. Beyde zijn ze van dc zelve 
Oueeking en Waarneeming. 
Zij beminnen veel irTeer een ldcyige , varfch-om- Grond, 
gefmectene, cn met twee-jarige Koeyemifl wel voor- 
ziene , als een zandige grond; een openc, luchtige, 
vrije plaats, cn tamelijk veel vochtighcyd. Verdragen Hoe me n 
ongcerne flerke Vorfl, cn andere ongelccgenthccdcn der « ; n dc 
Wmtcr. Worden dcrhalven (meteen volie Maan ha^ 1 ' 111 " - 
Oihber, uyt dc aarde genomen, en van hare Bladeren wZcn 
ontbloot zijnde) in ccn kelder, droog Zand , of Turf- 
mul bewaard, om ter fpijs, en in plaats van een Salade 
tegebruyken. Dus gehandeld, konnen ze door de ge- 
hcelc Wmtcr goed blijven. 
Als men zommige van deezc met een volle Maan in Aanw* 
Maert weer in de aarde field, zoo zullen zc Bloemen, oirig. 
ook volkomen rijp Zaad gecvcn, cn daar mcé verder- 
ven. 
