583 BeSCHRYVTNG DER KrtJYDEN , BoLLEN EN BtOEMEN \ III BoEK, 5 84 
en ftrijd tcegens allerley flag van 
Andere 
Bladeren 
Hoe ech- 
ter luar 1 
wagten. 
Gedaante cn breeder als de andere : dc inwendige korter cn fmal- 
der Blade. ] er ; echter al te zamen in het midden breedft. Gaan 
voor fpïts toe. Zijn aan de randen een weynig ftomp 
geiand, cn gelijk als gefronfl : onder blceker van verwe 
als boven : van binnen gevuld met een melkachtig Zap : 
in 't midden bcgaaft met vcclc fehoonc^em;, voort- 
fchietende uyt een regt-doorgaande Ader. 
Stad. Uyt haar middcnitc Hen groeyd een Are/ opwaarts, 
tamelijk dik , bleck-groen-verwig, rond, vanbinnen 
hol; met veclc hoeken cn Streepen, ook met een inwen- 
dig wit Zap voorzien ; waar aan dc Hinderen in 't ron- 
de zitten, veelvoudig in getal ; ook veel langer en bree- 
der , als de vooigemcldde. Op wiens bovenfte top 
( defgclijks van dc ter zijden uytfehictende Scheuten 
tuïl'chcn dc Bladert jens) Ac Bloemen, Ayrs-wijz,e bo- 
ven malkander te zaamgevoegd, tc voörfchijn komen. 
Bloemen ; Van onder af gaanzc cerft op, cn zoo vervolgens na bo- 
en derzei- ven toe. Wonderlijk is ieder op een Steeltje gefield, 
fltlte. ^'' n ccn ^ van cen v i n S tT ' an gi onder breedfe. Bc- 
fban uyt vijf lange , hol gefielde , twee opftaande en 
drie hangende fmallc, vuurig-hoog-roodc, zeer fchoo- 
ne Bladeren. Uyt welker midden voortfehiet ccn op- 
fraandc Hoofdje, cicrlijk blauw van eoleur, en als een 
Vogelbek cen weynig krom -gebogen. Welke al tc 
zamen haren oorfpronk hebben genomen uyt een klcyn 
groen Knopje, met vijf lange, fmallc, voor fpits toe- 
gaande groene 'Bladert jens vercierd. Als menze eeni- 
ge wcynigc dagen geopend heelt gezien, vergaan ze in 
haar zelvcn. 
Hirdheyd. Verdraagt zomtijds, ja dikmaal , buytcn blijvende, 
doch op ccn zeer zandige warme plaats , de koude der 
Winter, Maar als'cr vcclc Reegenen vallen, verrot ze lich- 
telijk. Is derhalvcn goed, dat men'er gedurig iets van 
in cen Pot beware: de zelve in het begin van Qttobcr 
'■ (boven droog zijnde} binnens huys brengc, op cen 
zeerluchtige plaats, waar in niet, als bij vriezend Weer, 
door ccn yzcren Oven word gevuurd : de gehecle Win- 
ter over haar met niet 't miofte Water begiete ; ook 
niet weer buytcn dc Zonneftralcn voorftelle, voor in "t 
laatftc van Maart , of het begin van April, met cen 
zoete Lucht cn Rcegen : dan noch ccvenwel haar zorg- 
vuldig dekke en voorzichtig wachte voor koude nagten, 
fchrale H inden; inzonderheyd ccn fchrale Lucht; fitr- 
kfi ook te veel Zon, cn tc veel vochligheyd; want hier 
door gaan ze lichtelijk verloren. 
Als dc Bloemen vergaan, cn dc Steel boven be"ind 
te verderven, word ze een halve vinger boven dc a*arde 
afgefneeden. Dan krijgt ze bij dc Wortel weer nieuwe 
•SWjf«/f«,\vcIke van zelfs Wortelen vatten. Deczc neemt 
men met ccn wallende Maan van Augujlus , September 
of April zoetjens af, cn men verplant ze. Alleenlijk 
hier door konnense aangewonnen cn vermeenigvuldigd 
worden. OndcrtuOchcn houde ik de Herfjl voor dc 
bcquaamftc tijd der verplanting. Men moet ook wel 
toezien , dat dc Steel, in hare volle kracht ftaande, 
niet worde afgefneeden , anders zou de gehecle Plant 
geraken in gevaar van tc zullen verftcrven. 
Het gebeurd ook wel, dat de Steelen, noch ten hal- 
vcn groen zijnde, met cen wafiende Maan in cen Poe 
worden geftoken; op een fchaduwachrige plaats gcftcld, 
en met matige vochtighcyd onderhouden: waardoor ze 
zomtijds Wortelen bekomen. 
KRACHTEN. 
. E Bladeren cn Wortelen deezcr Plant zijn matig 
) verkoelende, cn een weynig te zamentrekkende 
van aart. 
In Wtjn, Melk, of Water gezoden, en daarmee 
gegorgeld , of telkens ccn Roemertje vol daar van ge- 
dronken , is goed voor de ^weeringen des Afonds, der 
Amandelen , cn alle andere ongclccgenthecden in de 
Keel. Docd ook de Melkjvtx der Vrouwen Borlrcn 
vermeerderen. Verfrifcht en verfterkt de Maag : ver- 
Op wat 
voor een 
wijze zij 
alleenlijk 
wekt eetenslufl . 
Vergif. 
Het uytgeparftte Aïel^ap deczer Plant , of het in de ge- 
gcddtillecrdc W arer der zelve , maakt een klaar en zuy- mecnc 
ver vel; necmt'er van wccli alle onrcynighcyd, fpm- to ' 
ttlm en vllkif, & men het Aangezicht daar mec 
wafchr. 
CCXXVI HOOFDSTUK. 
BLOEM des LYDENS. 
F ook in het Necderlandfvh qcnocmr Verfchey- 
Passie bloem , om dat in deczc zeer dc nani<:n ' 
jjs fchoone cn bcziens-waardige Bloem 
zouden tc vinden zijn verfchcydene 
teekenen of 'afbeeldingen van het Lijden • 
onz.es Zaligmakers , volgens 't getuy- 
gcnis van Nicolaus Monardes. Word in *'t La- 
tijn geheeten Clematis Pa^siflora ; Clfmatis 
FLORE ROSEO PUNCTATO; GfïANAOILLA ; MaRA- 
cn Flos Passionis. In 't Hoogduytfih Pas- 
COT , 
sionülume: in *t Franfch Fleur du Passion , „. 
in 't Italiaan fch F1011 del Passione. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden x,es Zes on- 
derfchey- 
dene ibor- 
fhacp.a 
FLORE . 
onderfcheydenc foortcn; nnmentlijk 
I. Clematis Passiflora Hedi 
luteo, of geele Bloem des Lijdens met Bladeren van 
Klim. II. Trifolia flore roseo punctato, o f drie- 
gebladerde Bloem des Lijdens , ontrent van de verwe 
en grootte eener Roos , met pitrpitre Streepen. III. Tm- 
foLia floke purpureo , of drte-bladerige Bloem 
des Lijdens met donker-puvpttr geflipte Bloemen. IV. 
Pentaphyllea flore cccruleo punctato , of 
vijf-gebladerde Bloem des Lijdens , met een blauwe 
verwe en flippelen voordien. V. Clematis Passio- 
nalis flore campanulato, of Bloem des Lijdens 
op de wijz.e van een Klokje. VI. Clematis Passi- 
flora Pentaphyllea tenuifolia , of viif-fmal- 
gebladerde Bloem des Lijdens met een fchoone Heemels- 
blauw enpurpure couleur. Al tc zamen zijn ze van ecven 
dc zelve Bouwing en Waarneemiw. 
Zij beminnen cen goede, gantïch zandige aarde, daar Watvoor 
geen zoutighcyd bij gevonden word; met marine twee- ecna:lrdc 
jarige Paardcmift, Hocndcrdrek , cn 't Mol uyt ver- 
dorvcne Boomen , of in plaats van dit met Mol van 
verrotte Boombladeren doormengt; eenopene, luchti- 
ge, warme, vrije, wclgelccgene plaats, en niet tc veel 
Water in de Zomertijd; ook weynig in het foorjaar , 
op dat dc Wortelen niet mogten verrotten. 
Zijn van naturen lang-leevendc ; echter teeder van Hoe fn de 
aart. Konncn niet veel koude Herffl-reegenen , Rijp , Winter 
of ecnigc Vorfl verdragen. Moeten derhalvcn, in Pot- Waar re 
ten ftaande, cn boven droog geworden zijnde, in het neemen ' 
laatftc van September, of liet begin van Oihber, na 
dat de Jaarstijd min of meer bequaam is , binnens 
huys worden gebrngt, op een luchtige plaats, waarin 
niet anders als bij vriezend Wcèr word gevuurd door 
een Kagchel. Gedurende dc gchcelc Winter mag men 
ze niet dc aldcrmir.flc druppel water gecven : ook niet 
voor in April, met ccn aangename Lucht cn zoete Ree- 
gen, weer buytcn ftellcn. 
In deczc koude Gcwcften konncn zc niet anders dan Aanwin- 
door hare Wortelen aangewonnen cn vermeenigvuldigd nin ë- " 
worden. Welke men ieder Voorjaar, of, 't geen bec- w 
ter is, om 't tweede, opneemen, van al hare verrot- 
ting zuy veren, van malkandcren affcheyden ; met ccn 
wafTcnde Maan van April in Potten, gevuld met dc 
voorbefchrcevene grond, verplanten; daar boven op, 
ter hoogte van ontrent een klcync vinger , enkel Zand 
ftroyen; dc zelve daar op plat of vlak, en niet regt- 
nccn;aandc, in het bovcnflc van dc Pot legden , endan 
weer met louter Zand bedekken moet; daar over een 
weynig 
! daar 
* doen 
