599 Beschryving der Kruyden, Bollen en Bloemen, III Boek, 600 
Tuchf.hif. 
tLe.±K. 
i. 9. c ij. 
TrafMJ !.x 
e. 7 H. 
Drieon- 
derfihcy- 
deae foor- 
ten. 
Bloem 
Zaad. 
Aanmer- 
king. 
c. 3f+. 
Cmmtrar. 
/3.C46. 
hifi, riant 
fol. 4 of. 
LoM. I. ï. 
ƒ(./. 6+. 
DaJon. in 
Aditt. 
l.iS.e. 16. 
Matth. 
Met Populier-Zalf vermengt, verdrijft de pijn der 
Anbeyen, of 'Takken, 
Met Myrrhe en Pccper in Wijn gekookt, cn 'smor- 
gens een Kocmertjc daar van gedronken , doed dc 
Afaandjhnden voortkomen : drijft UVt de Nageboor- 
te , en alle onzuyvcrhcyd der Aioeder. Is ook goed 
voor de Kramp , vallende Ziekte , Zijdenpijn , en 
het ftecken van dc Milt , alleenlijk in Wijn gezoden 
zijnde. 
Een Dracbma van het Poeder deczer gedroogde 
Wortelen met Wijn ingenomen , verwekt een week 
Ligchaam , en drijft daar uyt alle {lijmerige vochtig- 
heid. Dood de Wormen, Op of aan den Huyg ge- 
legt, brengt dc zelve weer tc regt. Gcneefr. dc beeten 
der Slangen; alle Gezwellen en li 'onden, daar op gedaan. 
Is daarenboven goed voor dc Geelzucht, Kergif, Peji, 
terftond daar op zwcetende ; doed ook gemakkelijk 
cn veel Mater loffen. 
CCXXXVI HOOFDSTUK. 
G A L E G A. 
Oo wel in het Neederlandfch , als in 
het Latijn , Franfch cn Itaiiaanfch dus 
genoemd, of ook wel Ruta capra- 
ria, zoo veel als Gf-Ytenruyt. In 't 
Hoogdttytfch ccven alzoo Ziecen- of 
GtYSZRAUTE. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden drie 
ondcrfchcydenc foortcn , als: 
I. GalEga flore albo , of Galega met een witte 
Bloem, II. Flore purpurio , of met een purpure 
Bloem, III. Major Lusitanica , of groote Port itgal- 
fche Galega, Alle zijn ze van de zelve Bouwing cn 
Waarneeming, 
Zij beminnen een goede , gemecne , zandige , of 
andere wcl-gcmcfttc grond: een npene, luchtige plaats, 
cn veel Water. Worden van naturen oud. Konncn 
felle Korft , cn andere ongclecgcnthccdcn der Winter 
uytfraan. Geevcn ieder Zomer aardige l 'doemen, cn 
al tc zaïnen rijp Zaad : 't welk met een waffende Maan 
van Afaert of April, een fixoobrecdrc diep, de aarde 
word aanbevolen. De hier van opgekomenejonijfw gec- 
ven niet voor in 't derde jaar hier na haar eerfte f loe- 
men. Door dit Zaad konncn ze veel bcquamcr aange- 
queckt worden, als door hare taye aangewaffene Worte- 
len : welke men op dc genoemde tijd van de oude af- 
neemt, en verplant. 
KRACHTEN. 
DE Plant Galega in Wijn of Edik gezoden , en 
's morgens nuchteren een Roemertje vol daar 
van gedronken; of ccn deel van het uytgeparff- 
tc Zap met Wijn ingenomen , is zeer goed voor de 
Beft, en alle bej 'met telt jkg Ziekten , als mcn'eropzwcet; 
defgclijks tecgens 't vergif. Dood de W armen. Ge- 
neeft de beeten cn fteeken der giftige Dieren; niet alleen 
hier van gedronken , maar ook het geftotcne Kruyd 
daar op gclegt. 
Word zeer gcprcczcn tecgens dc vallende Ziekte der 
jonge Kinderen; dclgelijks tecgens verkrompene en trek^ 
kende Leeden ; ook teegens de Kramp. 
Met Edik gefloten , cn op de Kanker gedaan, belet 
het voortkruvpen der zelve. 
Galega gefloten; vierentwintig uuren lang in Edik 
geweykt , en daar van gc-dronken , is ook zeer goed tee- 
gens dc Pefl , en alle hitsige Koortsen, 't Zelve vermo- 
gen de Bladeren, dagelijks in een Salade rauw , of in 
andere fpijzen gekookt gcgcctcn. 
De zelve Bladeren in een Pan qcbraden, cn zoo warm 
op 't Lijf gelcgt, verdrijven 't Colijle. 
Vee Ie ver- 
toderlfjkfl 
foorten. 
Het Kruyd, van dc Hoenderen gegeeten wordende » 
doed haar veel Eyeren leggen. 
De Wortel gefloten , cn het daar uyrgeparftte Zap 
met Wijn ingenomen , ter zwaarte van drie oneen , 
drijft verwonderlijk geele Water uyt. 
Het Zaad gefloten, en ccn Dracbma daar van met Taèrmtm. 
Wijn , Honig of Syroop 's morgens nuchteren drie da- j* '' f ' ïf " 
gen achter malkander gebruykt , dood de Wormen. Sk ' ** 
Dc Oly , cn dc Syroop , uyt dceze Plant bereyd; 
ook het gediftilleerde Water van dc zelve, mogen ge- 
bruykt worden in alle voorkomende gcbrcckcn. 
CCXXXVII HOOFDSTUK. 
G E N T I A E N. 
En fchoon en bezienswaardig Gewas, 
word in het Neederlandfch dus ge- 
noemd : in 't Latijn cn Italiaans ook 
Gentiana, na Gf.ntius, Koning 
van Illyrien, of Slavonien, die 
men zegt dc cerffc Vinder hier van 
tc zijn gewceft. In het Hoogduytfch gchcetcn Ent- 
zian, of ook Bitterwuktzel: in 't Franfcb mecdc 
Gentiane. 
Hier van zijn mij in haren aart ccnigc veranderlijke 
foorten bekend; namcntlijk: 
I. Gentiana major flore purpureo, oï groo- 
te Gentiaan met een purpure Bloem. II. Major flo- 
re luteo , of groote Gentiaan met een geele Bloem, 
III. Minor cruCiata ; of kl e ) nc Gentiaan, met 
kruys-wijz^e gefielde Bladeren, IV. Folio asclfpia- 
dis , of met liladeren van Zw.iliiwe-wortel. V. Gen- 
TIANELLA VERNA FLORE CCCRULEO AMPLO, of k[ey- 
ne Gentiaan, bloeyende in 't Voorjaar , met een groote 
wonderlijkcfiboone blauwe Bloem. VI. Gentianel- 
la verna minor, of kleyne Gentiaan, in ' t Koor jaar 
bloeyende met een kleyne Bloem. VII. Gf.ntianella 
cruciata hirsuta , of kjeyne Gentiaan met ruyge 
bleeks kruys-wijs gefielde Bladeren. VIII. Gentia- 
na minor flore cccrulfo, of kleyne Gentiaan met 
een blauwe Bloem. LX. Floke pallido Clcruleo, 
of met een bleekblauwe Lloem, X. Flore alho , 
of n,a een witte Bloem. XI. Genti ana minor 
flore LUTto , of kjeyne Gentiaan met een geele 
Bloem. Niet alle zijn zc van de zelve Bouwing cn 
Waarneeming. 
Echter beminnenze alle een goede, gemecne, zan- 
dige aarde, voomen met cenweynig twee-jarige kleyn- 
gewrecvene Paerdcmift : een opene , luchtige, vrije , 
wclgelccgcnc plaats, en tamelijk veel vochtigheyd. 
Blijven ecnige jaren lang in 't leevcn. Konncn fier- 
ke koude, cn alle andere ongclecgcnthccdcn der fl inter 
uytfraan. lioeyen vermakelijk. Geevcn bij goede, droge 
Zomers rijp Zaad, cn verliezen dan hare Bladeren. 
Het Zaad word gcmccnclijk in September, Februa- 
rius , of Macrt, met een wallende Maan, in een Pot 
of Zccpvaatje gtlegt , niet boven een flroo diep, hol 
cn luchtig. Dan komt het cerft in dc volgende Zo- 
mer , of een geheel jaar , ja zomtijds langer daar na , 
cerft op , wijl 't uyt cvgener aart zeer lang in dc grond 
wü blijven leggen. 
Al dceze foorten willen om 't vierde jaar geerne op- 
genomen, cn metnicuwe, varffchc, zandige aardevoor- 
zien zijn ; waar na zij ook veel bectcr cn weelderiger 
groeyen. Worden niet alleen door 't gcmcldde Zaad 
aangewonnen cn vermeenigvuldigd , maar ook door hare 
aangewaffene jonge Mortelen, welke men met een waf- 
fende Maan in April van de oude voorzichtig afneemt, 
cn verplant. 
Dc Gfntianella VERNA FLORE CCCRULEO AM- 
PLO , of kleyne Gentiacn , bloeyende in 't Koorjaar 
met ten groote blauwt 'Bloem , blijft altijd eeven tjrocn. 
Elf in s> 
.al hier 
voorge- 
llcld. 
Zaad, en 
ning, 
Op twee- 
wijzen. 
Gentiacn 
bloeyenje 
