6oi 
G E N T I A E N. OyEVAARSBEK. 
6o% 
Rent.tlmui 
Spie. hifi. 
Ham. 
fel. 66. 
JEgm. I. 7 
Strapio At 
Timp. 
Simp. tap- 
Itb. Simp. 
in 't voor- en laat noyt hare Bladeren vallen. Lenige jaren op 
jaar. de zelve plaats geftaan hebbende, en tamelijk groot 
van Plant geworden zijnde, brengt zelden, of immers 
weynïge Bloemen voort. Moet derhalven dan gefchey- 
den, in drie of vier deelen verdeeld, endcczer wijs weer 
wcldragcndc gemaakt worden. 
Kieyne De Gentianella cruciatA hirsuta , of kley- 
Gcntiicn ne Genttaen met ruyge en kruys-wijz.e gefielde Bladeren, 
met ruygc wc ]k e jk nc b aangeejueeki door Zaad, uyt Syrien over- 
gl-'ild.k^ gezonden , is veel teederder van aart. Kan dc koude 
Bladeren, tucht deczer Landen in dc Wintertijd niet verdragen. 
Moet derhalven, in een Pot gefield, 's Winters binnens 
huys gebragt; met een weynig lauw-gemaakt Rccgen- 
watcr onderhouden, en op een luchtighc plaats , waar 
in niet als bij vriezend Weer gevuurd word , ge- 
zet zijn. Geeft in deeze Gewcftcn noyt volkomen 
Zaad. Laat zich echter , alhoewel zoberlijk , ver- 
raeenigvuldigcn door hare Iangzaam-aangrocyende Wor- 
telen, 
KRACHTEN. 
~T \ TL groot e Gentiaen, of Gentiana major , is vcr- 
1 drogende in den tweeden , en verwarmende 
in den derden graad ; ook alvagende , ope- 
nende, zuy verende , dunmakendc van aart, en bitter 
van (maak. 
Dc Wortel qcfnecden , in Wijn gekookt , en daar 
van 's morgens een Roemertje gedronken ; of het 
liyrgcparfttc Zap ; of ook een of twee Drachmen van 
htt Poeder der gedroogde -Wortelen, met Wijn gebruy kt, 
wcerftaat aller] ey inwendig en uytwendig vergif; ook 
de Pefi. Gcnceft dc heten der dolle Honden, Slangen, 
adderen, en mieter giftige Dieren. Bewaard dc men- 
fchen, dcfgclijks dc beeften, vooralle inwendige ver- 
rottingen. Verhindert, dat men al te vet, of met te 
veel waterachtig Bloed beladen word. Neemt wech den 
Hoeft der Pacrden , en van alle ander Vee: gcnceft dc 
inwendige gcbrcckcn en het Ingewand van dc zelve. 
Vcrftcrkt dc A-laag. Is goed voor de gecne , welke 
met dc Lccverztttcht zijn gcqueld; ook voor alle kou- 
de inwendige gebrceken. Opcnd de verfioptheyd: docd 
dc fpijzen verteeren: helpt de frouwen in barensnood : 
verwekt dc Alaandftondcn .- drijft uyt de Nageboorte ; 
dcfgclijks de doods Pracht, Doch moet van zwangere 
Vrouwen niet gebruy kc worden, om hare lceiendige 
Vrucht geen onhcyl toe te brengen. Neemt daarenbo- 
ven wech dc pijn der Zijden. Is dienftig voor de gec- 
nc die een hoogc of zware val gedaan, en daardoorzich 
van binnen verkeerd hebben : dcfgelijks voor de gecne 
die met de vallende Ziekte zijn beladen : voor ver- 
Jlnykte , gekrompene , gecjuetfe Leeden ; de zelve ge- 
il cez en de , en het geronnene Bloed zich doende fchcy- 
den. Zuyverd ook de Borfi van alle taye Ftuymen; 
docd wel water toffe», en helpt de fmcrtlijdcndc aan 
't Graveel. 
Een Drachma van het Poeder deezcr Wortel een 
kind , of een oud perfoon twee Drachmen met Wijn in- 
gegceven , en daar op gezweet , is zeer goed tecgens 
alle Koortz.cn. Gcnceft dc gcbrcckcn der Ooren; cn 
dood de Wormen, 'smorgens, drie dagen na malkander 
nuchteren een Drachma daar van met Spaanfche Wijn , 
Syroop, of iet anders ingenomen. 
Het Water van deeze Bladeren en Wortelen , in Bal- 
neo AfarU gediftillecrt zijnde, cn daar mee dikmaal 
gewaffchen, neemt wech d\\c vlekken cn fproetelen des 
j4angez,ichts. 
Het uytgeparftre Zap dcczer Wortelen heeft eeven de 
. zelve kracht cn werking. Op allcrley Wonden, voort- 
eet ende ZsWcerinqen , Fijlclen, cn lopende gaten; ook op 
ontjfokene , roode cn z,wecrcnde Oogen gelegt, gcnceft 
de zelve. 
Al de andere foortcn van Gentiana vermogen 't zel- 
ve het geen van deeze is gezegt , doch zijn in hare 
DitTAntts 
hifi- riant. 
fel. aoa. 
Dioft. 1. 1- 
(.3. 
A^uUjus 
lib. Hitb. 
Rittll. h 
Nji. fiirp. 
llattbiol. 
i.J. f . 3 . 
datra- 
nte van 
werking niet zoo krachtig. Verdrijven echter zeer ge- 
lukkig 't Co/ijk^, cn andere Winden des Buyks. 
CCXXXVIII HOOFDSTUK. 
OYEVAARSBEK. 
Etdeczcn naam in't Needer landfeh bc- Namen, 
kend, wordin 't Latijn gchcctenGE- 
R^NIUM , ROSTRUM C1COM/E , en 
Acus pastoris; in 't Hoogduytfch 
Storkenschnabel : in het Franfch 
Bec de Cicoigne: in \ Italiaan jch 
GeRaNIO, Of RoSTRO Dl ClCOGNA. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend veele onder- V cel on- 
fcheydenc aardige (bortcn; namcntlijk: derfchey- 
I. GFRANIUM ACOV1TIFOLIUM FLORE CCCRULEO, df° e ** r - 
of Oyevaarsbek^ met Bladeren van Wolfswortel, en een I* 8 luor " 
blauwe Bloem. II. Aconitifolium flore varie- 
GATO, of Oyevaarsbek^met Bladeren van Wolj 'sivorttl 
en een bonte fchoone Bloem. III. Virginianum flo- 
re pulchro stkiato, of Oyevaarsbel^uyt ftrgimen, 
met een fchoone gejl reepte Bloem. IV. Tubehosum 
flore kubro, of met een Bolwortel en roode Bloem. 
V. Batrachioidfs flore ruiiro, of met Blade- 
ren van Hanevoet , en een roode Bloem. VI. 
chioides folio sanicul je , of met een geda. 
Hanevoet en Bladeren van Samkel. VII. Batra- 
chioides flore viOLACEo , of met Bladeren van 
Hanevoet , en een violette t loem. VtU. Fuscum, 0 f vlnwc '^ c 
met een bruyne Bloem , en geplekte Bladeren. IX. No- cj^Jj^"" 
dosum ,ol geknobbelde Oyevaarsbek. X. Sanguineum u orJen'^ 
MAximo FLORE , of met een Bloedroode groot e Bloem, genoemd. 
XI. Geranium Indicum nocte odoratim ma- 
jus flore variegato , of Indiaanfche groote Oje- 
vaarsbek_, bij nagt riekende, met een uyt den groenen 
geelachtige en -.wart-gejlreepte i-loem. XII. Medium, 
of middelbare foort. XIII. Minl S, of kieyne foort. 
XIV. IvDICUM NON ODORATUM FOLIIS DISSECT IS» 
of Indiaanfche Oyevaarsbek met ingefneedene Bladeren. 
XV. Gi iunium saxatile, of Qycvaarshekj, groeyen- 
de op Steenkl'ppen. XVI. Malvaticum, of met BI** 
deren van Malve. XVTI. Malvaticum odoratum 
Indicl'm , of Indiaanfche Oyevaarsbek^ met Bladeren 
van Alalve, z,eer welriekende. XVIII. Geranium 
Indicum tenuifolium , ot Indiaanfche Oyevaarsbek. 
met fmalle Bladeren. XIX. Creticum , of uyt Can- 
dien. XX. Moschatum , of riekende als Aiufcm^ 
XXI. Robertianum , ofRobl'rechts-kruyd. XXII. Ge- 
RANIl'M COLUMfilNUMj of PES COL UMBINUS , Duy- 
venvoct , cn meer andere. Niet alle zijnze van de zelve 
Bouwing cn Waarneeming. 
Eevcnwel beminnen ze alle een goede , gcmccnc , Grond, 
zandige, en wclgemefïtc grond : een openc, vrijc.be- 
quaam geleegcne plaats, cn veel Recgcn. Gcevcn be- 
zienswaardige Bloemen. 
Dc tien cerft-genoemde foortcn zijn van natuur lang- De eene 
lecvende. Bloeyen niet alleenlijk ieder jaar, maar gcevcn ^ oorr ' a , n ^' 
ook rijp Zaad; 't welk meteen wallende Maan van sipnl a ] s j e at) . 
dc aarde moet aanbevolen worden. Niet alleen hier dere. 
door worden zc aangewonnen , maar ook vermeenigvul- 
dtgd door hare aangegrocyde Wortelen y welke men op 
dc zelve tijd van de oude afneemt, en verplant. De 
laatftgenoemde ( behalven de gcenc , van welke wij 
ftiaks zullen fprceken ) blijven niet meer dan ecne Zo- 
mer in 't leevcn. Geeven in den Herfj} volkomen 
Zaad, cn vergaan dan van zelfs , of door een kiey- 
ne Rijp. 
Moeten derhalven in ieder Voorjaar! met eenwaftcn- Anmvin- 
de Maan van Alaert of Apnf na geleegenthcyd van dc mn S" 
rijd, op nieuws, niet diep, gc7ayd zijn. Ecnigc komen 
ook wel van zelfs voort; en hier doorwordenze altijd- 
durend gemaakt. 
Pp j Het 
