607 Beschryving der Kruyden, Bollen en Bloemen , III Boek , öo8 
KRACHTEN. 
Gal. I. 1. 
dt Alim. 
fke. c.ff. 
& tib. 
Simp. 6. 
Dtefi. 1.1 
c. 167. 
Dttrant. 
hifi. Plant, 
fol. io8. 
Eenige 
verander- 
lijke ibor- 
ten- 
Bloemen. 
Zaad, 
Aanwin- 
ning. 
Zwaard- 
kruyd van 
Cabo dc 
bon n ' E- 
Jperancc. 
Hoedanig 
GIngidium is warm in den cerfien , en droog in den 
tweeden graad; daarbencevens tc zamentrekken- 
de van aart. 
Rauw in een Salade gegeeten , of gezoden zijnde 
met andere fpijzen gcbruykt, of ook in Wijn gekookt, 
en daar van gedronken , is goed voor dc Aiaag, dc 
Blaas, docd gemakkelijk wateren ; lofl het Graveel 
cn de Steen ; verwekt eetensluft , en der Vrouwen 
Maandftonden. Is goed tccgens dc Peft, cn alle andere 
befmettelijke Zieleen. 
De Ui adere» gefloten , cn op der Vrouwen "Borften 
gclcgt, fcheyd dc geklonterde Afelk^ in de zelve; ook 
't geronnene Bloed tufTchcn vel cn vlcefch zittende, ver- 
oorzaakt door flaan , vallen , of ecnig ander ongeluk. 
Gcncefl ook alle 'Buylen cn Gezwellen. 
CCXL HOOFDSTUK. 
ZWAARDKRUYD. 
Et dcczen naam in het Neederlandfch 
bekend, word in het Latijn gchcctcn 
Gladiolus , of Ensis : in het 
Hoogdmtjih Schwertel : in het 
Franfch Glais, oFGlayeul: in 't 
Ita'iaanfcb Gladiolo , Senesi , of 
ook MoNAcuccin. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend ccnigc veran- 
derlijke foortcn , als: 
I. Gladiolus flore rubro , of Zwaardkruyd 
met een roode Bloem. II. Binis florum ordinihus 
CINCTUS , of met twee ordren van Bloemen vercierd. 
III. Flore carneo , of met een lijf-verwige Bloem. 
IV. Flore aleo , of met een witte Bloem. V. Ca- 
PITI5 BoNjESPEI FLORE PHCENICEO , of Zwaard- 
kruyd -van bet Hoofd der goede Hoop , met een feboone 
rood-verwige "Bloem; cn dan noch meer andere; niet 
alle van dc zelve Bouwing en Maarnecmmg. 
Zij beminnen echter al te zamen, uyt eygencr aart, 
een goede , gemcenc , zandige , en met twee-jarige 
Pacrdcmift wel voorziene grond: een vrije, genoeg ter 
Zon gelccgcne plaats ; veel , en ook wcynig Water. 
Gccvcn niet alleen ieder Zomer Bloemen , maar ook 
dikmaal rijp Zaad. Verdragen allerlcy ongclcegent- 
hecden der Winter. Mogen ook , om het tweede of 
derde jaar, in 't laatflc van Julnu opgenomen, in een 
droogc plaats bewaard, cn in September 3 met een volle 
Maan , weer in dc aarde gclcgt worden. 
Veel bcquamcr worden ze aangewonnen door hare 
jonge Bollet jens , die men , uyt de aarde opgehaald 
ïijnde , van de oude afneemt , als door haar Zaad ; 
*t welk met een wallende Maan van September ruym 
een ftroobreed diep de aarde moet aanbevolen zijn ; 
en wanneer het in 't volgende Voorjaar opgekomen is , 
riet voor in 't zeevende of agtfte jaar daar na dc ecrflc 
Bloemen geeft. 
Dc Gladiolus Capitis Bon.espei flore phcc- 
niceo , of Zwaar -dkruyd van Cabo de bonn Efperance, 
of het Hoofd der goede Hoop in Africa, met een roode 
"Bloem , is tccderdcr van aart dan al dc andere. Geeft 
in deeze Gewefïen geen Bloemen , anders dan bij hcetc 
Zomers ; maar noyt ecnig Z.tad. Bemind een goede 
zandige grond, met twee-jarige Paardemift, een wcy- 
nig een-jarige Hocndcrdrck , cn 't Mol van verrotte 
Boombladeren doormengt : een luchtige, vrije, wcl- 
gclcegcnc plaats, en matige vochtigheyd. Kan gant- 
fchclijk niet verdragen veel koude Herfll-reegenen , Rijp 
of fterke Korft. Moet derhalvcn , in een Pot twee 
vingeren diep gefield , in *t begin van Oüobcr binnens 
huys gebragt , en op een luchtige plaats gezet zijn, 
waarin niet als bij vriezend Weer word gevuurd; ge- 
durende dien tijd met weynig of geen vochtigheyd on- 
derhouden , en niet voor in 't begin van April weer 
buytcn gefield worden. 
Men kan haar in onze Landen niet anders aanwinnen Aanwin- 
en vermecnigvuldigcn, als door hare aangcwafTcnc jonge ning. 
Bolletjens, op dc gcmcldde tijd opgenomen. 
KRACHTEN. 
DE Wortel, of Bol, van Zwaardkruyd, in het Ga!tn - 
Latijn Gladiolus , is vertecrende, verdrogende, g^M*** 
en te zamentrekkende van aart. xiMi. 1-4- 
Dc zelve gefloten, met Wijn cn Wierook vermengt; 
dan op Monden en gcquetfle Lccdcn gclcgt, trekt uyc 
alle Doornen, Beenfchilfferen , en andere onrcynighec- 
den in dc zelve. Met Meel cn Honigwater vermengt, 
ontdocd , vermorwt cn verteerd dc Klieren ; ook aller- 
lcy harde cn taye Zweeringen. 
Dc Bolwortel gefloten cn daar van een Dracbma UM. I. i." 
met Wijn ingenomen, docd gemakkelijk water lof-f" 1 '* 6 - 
Jêtt. 
Het Poeder der gedroogde Bladeren cn Wortel met J. Lau- 
Wijn gedronken , doed dc Milt vertecren , verdrogen, re " b - 
cn neemt'er de fmertcn van wech. Verdrijft het Co- A M ar ' rl ' 
Ujh, een klcyn wcynigje Pceper daar bij gedaan zijnde; C ' 9 ' 
en flild zeer wel het Bloed. 
Het gcflotenc Zaad met Ezels- Geyten- of Schapen- AtuUK 
Melk gcbruykt, is dcfgelijks zeer goed tccgens 'zColijk,, Hb\is ' 
cn alle andere winden des Bnyks. Htrb.Mei. 
De Paft der gedroogde Wortel gepulvcrizeert , en* 
met Wijn ingenomen , is goed voor dc koude- of 
Druppelpü ; het Graveel , dc Breuken der Kinderen, 
inwendige gezwellen ; cn verdrijft ook dc fmertcn 
van het Colijk. 
CCXLI HOOFDSTUK. 
A U X. 
Us genoemd van elk, zoo wel in het Namen.' 
I ^jï^^i Neederlandfch als Latijn; en , mijns 
i>^?i,^\ |j wectens ; met geenen anderen naam 
bekend , als alleen van zommigc Melk- 
kruyd gehecten. 
Hier van zijn mij in haren aart Vijf on- 
kundig geworden vijf foortcn ; na- derfchey- 
mcntlijk : dehe&öfr 
I. Gi.aux supina Lusitanica , of Portugalfch 
Glaux, achter-overleggende. II. Supina viminosa 
Lusitanica , of aebter-over leggend Portunaljcb 
Glaux met lange buygzame Tak jens. III. Palustris, 
of in waterachtige plaatzen voortkomende. IV. Se- 
mine CORDATO , of Glaux met een Zaadbuysje , een 
Hert gelijkvormig. V. Glaux exigua Marina , 
of kleyne Zee-glanx. Niet alle zijn ze van dc zelve Bou- 
wing cn ty aarnecming. 
Het Glaux viminosa supina Lusitanica , Lejgende 
of leggende Glaux uyt Portugal , met lange buygzame GlaLJ): 
Takjens, krijgt, aan teedcre veelvoudige Telgjens, kor- ^""S 3 '- 
te, kleync, doch een wcynig in dc lengte breedachti- 
ge en hol gefielde 'Bladert jens , zoo uyt de eenc als Bladert- 
uyt de andere zijde voortkomende: tecdcr en dun van J cns - 
aart ; voor fiompachtig toegaande ; in 't midden al- 
leenlijk met een Ruggetje voorzien : zittende zes of agt 
aan haar doorgaande Steeltje, niet regt receens malkan- 
der over , maar aan dc eene zijde twee of drie , aan de 
andere drie of vier ; doch altijd voor ïn een cyndigen- 
de. De vcrwe is donkcr-groen. Dufdanig is ook 
gefield het Glaux supina Lusitanica, of achter 
overleggende Portugals Glaux. 
Bemind een goede, gemcene, zandige, en met een Grond, 
wcynig twee-jarige Paardcmifl -doormengde grond : een 
