6l$ AUTICtOKKEN ONDER DE AARDE. BaTATEN. BaTATA &C. 6l6 
Aanwin- 
ning. 
Spijs. 
Helianthemum Indicum Tuberosum; Flos So- 
us Tubebosus , cn Helenium Tuberosum : in 
het Hoogdnytfch Artichocken unter erden : in 't 
Italiaan/eb Heliantfmo Indiano. 
Grond. Zij bemind uyt eygener aart een goede, gemcene, 
zoo wel zandige als andere , doch met oude Koeye- of 
Pacrdcmitt vet-gemeftte grond. Heeft zoo geerne een 
fchaduwachtigc als een opene wel ter Zon gclecgcne 
plaats; en begeert veel Water. 
Bloemen , Blijft lange jaren ïn 't leevcn. Kan felle koude en alle 
Ge- an ^ cre ongeleegcntheedcn der Winter uytftaan, zonder 
weik-n ecnige fchade. Geeft in dceze onze Geweften noyt ee- 
noytZaad. nige Bloem, ten zij bij zeer heetc, draogc Zomers: ge- 
lijk mij hier in mijnen Hof "binnen Gr -oemngen gebeurd is 
in de jaren, 1651. 16Ö5. en 1666. : in welke ze boven 
uyt het Hert der Sieelcn voortbragt een gecl-verwige 
Bloem, gcfteld op dc wijze van een klcync Zonnebloem-, 
hebbende dc grootte van drie vingeren breedte in het 
ronde ; voorzien met veertien uytwendige licht-geelc , 
ook op de manier van het Doromcum Americaniim , of 
Voorntcum uyt America, hol-gefleldc Bladeren ; cn in- 
wendig met veclc donker-gccle opftaande Meedelingen; 
Waar nimmermeer komt'er ccnig Zaad van. 
Word echter overvloedig genoeg aangewonnen en 
vermeenigvuldigd door hare ondcraardfehc , rondachti- 
ge , ook langwerpige Bohvortel , vercierd met ronde 
witte pielden, gelijl ; als Oogcn. Welke men teegens dc 
Winter uytgraafd, om dan, wanneer 't vnefl , ter [pip 
te mogen gcbruykr worden. Met een volle Maan in 
A-iaert of April plant men ze weer in een op nieuws 
gemeftte aarde. De gcene, welke men verplanten wïl, 
neemt men dikmaal niet uyt voor in Adaert , om haar 
dan te verzetten : of men Iaat ze ook wel ccnigc jaren 
ftaan : doch dan vermeerderen zc zich niet zoo wel : 
worden daar teegens dik. 
KRACHTEN. 
DE Bollen, of Knobbel-wortelen, deezcr zeer gezonde 
Plant , of Helianthemum Indicum Tuberofum , 
een weynig gezoden (vermits ze in een korte 
P ' JS ' ' tijd weck worden); van hare buytcnftc baft gczuyvcrt; 
dc vochtighcyd wat uytgedrukt, en daar overgegoten 
een wel tocgcrigtcdc Saus van Edik, of Wijn in des 
zeiven plaats, Boter, Zuyker cn Nagelen , gelijk men 
ook wel doed over onze gemcene Articiok^cn, cn dus 
gcgcctcn ; of anders met Meel cn Boter in dc Pan ge- 
braden , zijn een zeer delicate kort : wel war windig van 
aart: doch gecven goed vocdzcl : zijn licht om te vcr- 
tecren ; aangenaam voor de Maag. Vcrquikkcn het 
Gemoed: doen gemakkelijk waterloden: veroorzaken 
een zachte Stoelgang ; necmen wech de inwendige brand 
vaneenigcontftokenc of gequetfte dcclen dcsLigchaams: 
verfterken de natuur; vermeerderen het Zaad, ca ver- 
wekken lufl tot het Echte werk. 
cn tot ge- Uytwcndig gclegt op allerlcy vervnylde wonden , 
neezing- x.eeren, hitsige Gezwellen, en 'bloedvinnen, verzachten 
dc zelve ; necmcn'cr dc brand van wech , cn doen zc dies 
te eerder geneezen. 
CCLIV HOOFDSTUK. 
Hoedanig 
tegtbruv- 
T A T E N. 
alhoewel 
van zom- 
Us in het Neederlandfch 
^iook van vcele Batatas 
■ mige Patatas genoemd : in 't Franfch 
'Batades : in 't Latijn (mijns oor- 
deels niet ongevoeglijk) Spinachia 
Amiricana Turerosa, datis, A- 
MERÏCAANSCHE SPINACIF. MtT EEN 
vermits dcezc vreemde en rare Plant 
Bladeren voortbrengt , die van onze gemcene Spinagie 
zeer gelijk. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden vijf tij. 
vijf bijzondere coulcuren der Wortelen, doch in hare zonder* 
'Bladeren niet verfchillendc; riamcntlijk: foorten. 
I. SPINACHIA A.MERtCANA TuBFROSA LUTEA , 
of Spmagiè uyt America met een geele Bolwortel. II. 
Variegata , of met een gemarmclde , anders bonte 
Wortel. III. Purpureaj of met cen purpure Wortel. 
IV. Alba, of met een witte Wortel. V. Spinachia 
Amdricana Tueerosa rubra , of Americaanfcht 
Spinagie met een roode Wortel. Bij welke noch met w aar bi) 
regt mag gevoegd worden een x,efdc foort, namcntlijk; cen 
Batata Cathartica , of Spinachia America- g cvocg j 
na Tueerosa Solutiva, zoo veel als Stoelgang ver- zijn. 
wekkende Batata, of purgeerende Spinagie uyt America 
met een 'Bolwortel. Al te zamen zijnze van ccven de 
zelve Bouwing cn Waarncemmg. 
Zij beminnen cen goede, wcl-bcrcyddc grond , bè- Vat voor 
(taande uyt twee declcn gemcene aarde, twee dcclen ^"ff*™ 
grof Zand, twee declcn twee-jarige klcyn-gcwieevcnc n e n< Cniin " 
Pacrdcmift, cen deel Mol der verrotte Boombladeren, 
en een deel ccn-jangc Hoendcrdrck, bcquamclijk door 
malkander geai bcyd : een warme, wel ter Zon gelce- 
gene plaats, voor alle koude Oojfe~ cn Noordenwinden 
befchut, en matige vocluigheyd. 
Gceven in onze Landen noch Bloem noch Zaad ; Jj""^"* 
't wclkze bcydc in America voortbrengen. Zijn tec- . *J 
der van aart. Konncn noch koude Herffl-reegencn , <a CT oor . 
noch ecnige forj} verdragen. Moeten dcrhalvcn in 't "ak waar 
laatft van September (ter welker tijd zij haar Loof bc- te c ^ cc ~ 
ginncn te verliezen) binnens huys gebragt , op cen war- 
me plaats gefield, cn, gedurende de Winter, niet de 
aldcrminftc vochtighcyd gegcevtn worden. Niet voor 
ontrent half April, met een zoete Lucht en Rccgcn, 
mag menze weer buytcn brengen. En dan noch moet 
men haar wel wagten voor veel vochtighcyd, ook voor- 
zichtig dekken voor koude nagten. 
Men neemt ook de Wortelen teegens dc Wiifttr § Hoe «cm 
wanncerzc hare Bladeren verloren hebben, geheel uyt handelen 
de aarde op. Alsze cen weynig Wind-droog zijn ge- j^'^,™ 
worden, legt men ze in droog Zand; en men be- gc jaren 
waard zc in een warme droogc plaats. Daar na zet men lang te 
zc, met een volle Maan van April , weer in Potten , bewaren, 
gevuld met de hier boven befebrcevcne aarde. Dus ge- 
handeld , gecven ze nieuwe Bladeren, en wafTen al 
kruypende voort. Op dccze wijze kan men zc ce- 
ntgc jaren lang behouden , gelijk ik dikmaal gedaan 
heb. 
KRACHTEN. 
DE Wortelen van Bataten, of Spinachia America- Aart. 
na Tuberofa , ztj n matig van aai t , tunchen warmte 
cn koude geftcld. 
Rauw gegecten; of veel bcctcr in warme afch , of Tiurantti 
in cen yzcre wel toegedekte Pot gebraden , doch 
derheft gezoden , in (tukken gcfiiecdcn, of ook kleyn 
gedampt; en dus genuttigd met Wijn, Zuyker \ en 
Roozcwatcr, daarbij Pecpcr of Gcngcbar; anders een 
goede Saus van Wijn , Boter , Zuyker , Nagelen , 
Mufcut en Cancel bercyd, endaar overgedaan, zijn 
cen zeer delicate koft; uytnecmend aangenaam cn ge- 
zond; doch cen weynig windig van aart. Maken ook 
een wcek^Ligchaam : gecven aan 't zelve cen zeev gez.ond 
voedsel; verfterken dc Alaag: Vermeerderen 't Zaad, 
en verwekken Btj(!apcnslHj7. 
De jonge Scheuten der Ranken in Water of Wijn gc- C Recht* 
kookt, en als cen Salade gcgcctcn met Oly , Edik, 
Zout en Pecpcr, zijn defgclijks zeer aangenaam, cn ver- 
fchaffen *t Ligchaam cen gejond voedsel. 
