6ij Beschryving dek Kruyden, Bollen en Bloemen, III Boek, 6i% 
'tige , en andere quaadaardige 
Zaad , cn 
ain win- 
ning. 
Ander* 
nings-wij 
Deugd des 
Wortels. 
CCLV HOOFDSTUK. 
B A T A T A 
CATHARTICA, 
of purgeerende Batata. 
■ Eeft uyt cygener aart een langwcrpi- 
vge, ronde en dikke Wortel, gelijk ccn 
I lange dikke Raap. De lengte is van 
i ruym een hand, onder gemccnelijk 
wat fpitzcr ah boven (regt anders als 
• in al de andere hier boven gcmclddc 
eetbare (bonen van Bataten , welke doorgaans onder 
dikkeren boven dunner zijn), ook daar voorzien met 
ccnige kleync Veez,elmgen; niet geheel flegr, maar on- 
effen , gemccnelijk met zommigc Knobbelen bcgaaft : 
van buyten zoo wel als van binnen wit-vcrwig ; zeer 
aangenaam cn licffelijk van fmaak. 
Uyt deeze Wortel fchictcn verfcheydene ronde, 
fponsachtigc; en vochtige Ranken, of Scheuten, op dc 
wijze van Konkommeren , ook ccven alzoo op dc aarde 
kruypende. Hier cn daar ziet men onder dc Bladeren 
ecnigc witte Vee^tlwortelen ; daar na ook andere dikke 
Wortelen verkrijgende ; waar aan veelvoudige fclioonc 
Bladeren groeyen; van welke zommige op korte, an- 
dere weer op lange Steelen ruften. Zijn zes vingeren, 
wat meer of minder , lang ; twee , cn ook meerder 
vingeren breed ; onder aan dc Steel op 't breedfte , cn van 
daar al langzaam verminderende, tot dat ze voor in ccn 
fpits punt eyndigen. In gedaante zijn ze die van onze 
Gemeenc Spinagic zeer gelijk ; donk er-groen -verwig : 
aan de randen effen cn liegt; doch onder voorzien met 
twee grootc, ook wel h'cr cn gintfeh met cenige kley- 
nc hoeken of punten : dikachtig van aart; zacht in het 
aanraken; in 't midden bcgaaft met een regt-doorgaan- 
dc groote Ader ; waar uyt veel andere kleync aan dc 
randen uytlopcnde, ook gemccnelijk neerwaarts gekeerd, 
voort fchieten. 
Tuffchcn deeze Bladeren aan de Ranken komen dc 
Bloemen tc voorfchijn, op de wijze van Comohului , of 
Winde. Zijn ccn vingerlid , of wat meer, lang; aan- 
genaam purpur-vcrwig; hebbende de gedaante van ccn 
Klokje; te wecten , onder aan dc Steel fpits , doch voor 
brced-rond toelopende: dun en tecder van aart , zon- 
der ccnige reuk. Na ecnige weynigc dagen vergaan zc 
in haarzclvcn, en vallen ter aarden neer; nalatendein 
ronde Knopjens ccn brtiyn-vcrwig Zaad. Het welk 
op zijn behoorlijke tijd de aarde aanbevolen zijnde , 
gelukkig te vooifchïjn komt. Hier door kan deeze 
Plant aangewonnen en vermecnigvuldigd worden. 
Doch vermits deeze j«*tê Planten niet zoo haaft, als 
men wel wenfehen zou, hare volkomenc Wortelen krij- 
gen, zoo word de aamvïnmng door z.aywg zelden ter 
hand genomen. Alleenlijk fnijd men dc Wortelen in 
vcclc ftukken, cn men legt ze in een goede wcl-bcrcyd- 
de aarde. Dan bekomt ieder ftuk binnen een korte 
tijd zijne jonge 1'cez.clwortclcn ; volkomene Ranken , 
Bladeren, cn groeyd dus voort. Door dit middel kan 
dit hcvlzaam Gewas genoegzaam aanreteeld worden ; ge- 
lijk ook al dc andere in't voorgaande HoofdjhtligcmeU 
de foortcn. 
KRACHTEN. 
Mortel van deeze Batata Catlmrtica , of 
| ƒ purgeerende Balata, noch varfch en groen, of 
^ ook gedroogd zijnde, cn daar van twee oneen 
met Wijn of ander nar 's avonds , ccn uur of twee 
na den ectcn ; of ook zonder 's avonds teeetcn, als 
men tc bed wil gaan , ingenomen , opend 's morgens 
't Ligchaam z.eer z,acht , zonder ccnige dc minftc ont- 
roering ; tc gelijk zeer gelukkig uytdrijvendc alle 
Galachtige , Waterachtig 
•vochten. 
1 necgen bijzon- Ni 
CCLVI HOOFDSTUK. 
E E D E L 
LEE VERKRUYD. 
Us in het Neederlandfch, doch ook 
van zommigc Gut de w Leever- 
kruyd genoemd, word in 't Latijn 
gchcctcn Hepatica nobilis, HE- 
PATICA TRiFOLIA , ofTRiFOUUM 
Hepaticum: ïn't HoogduytfcbïÏEDEL 
Leberkraut, of Gulden Klee : m het Eranfch 
Hepaticü>e: in het Jtaltaanfch Herba trinita. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend 
dere foortcn, namcntlijk : 
I. Hepatica nobilis flore htjero simplici, 
of Eedtl Leeverkruyd met een enkele roode Bloem. 
II. Flore rubro pleno, of met een roode dubbele 
Bloem. III. Pr^ecox flore cccruleo simplici , 
of vroeg Eedcl Leeverkruyd met een enkele blauwe 
Bloem. IV. Serotina flore cccruleo simpli- 
ci , of laat Eedel Leeverkruyd met een enkele blauwe 
Bloem. V. Flore cctrullo pleno, of met een 
dubbele blauwe Bloem. VI. Flore albo simplici, 
of met een enkele witte Bloem. VII. Flore albo 
pleno, of met een witte dubbele "Bloem. VIII. Flore 
simplici violaceo, of met een enkele violette Bloem. 
IX. Hepatica flore simplici cccruleo et vio- 
laceo variegato , of Eedel Leeverkruyd met et* 
blauw en violet-bont geflreepte Bloem. Al tc zamen 
zijn ze van de zelve Bouwing en Waarneeming. 
Zij beminnen ccn goede , gemecne , zandige , en 
matig gemeftte grond : meer een fchaduwachtige , als 
een opene vrije plaats , cn veel vochtighcyd. Laten 
zelden al hare Bladeren vallen. Zijn langkevende van 
aart. Bloeyen vroeg in 't Voorjaar, en geeven, zoo 
m 't laatfte van May, als het begin van Jumus, vol- 
komen rijp Zaad. 
Verdragen alle ongclcegcnthecdcn der Winter. Wor- 
den alderbcquaamft verplant terwijl ze in hare Bloem 
ftaan ; cn vermecnigvuldigd, zoo wel door hare aange- 
waffene jonge Wortelen , die men dan afneemt, als door 
haar Zaad: 't welk gewonnen zijnde, terftondmet ccn 
volle Maan, niet boven een ftroobreedte diep, gezayd 
moet zijn, in een donkere plaats, of ook in ccn Pot, 
donker gezet, en natuurlijk vochtig onderhouden! 
Komt dan in den Herfjf, cn 't volgende Voorjaar op. 
Geeft op 't vierde of vijfde jaar daar na hare cerfte Bloe- 
men. Waar uyt dan niet alleen dc zelve foort , maar 
ook zomrijds aardige en fchoone, zoo dubbele als en- 
kele Bloemen, met veranderlijke verwen worden gezien 
voort te komen ; gelijk mij in de mceftc der hier bo- 
ven genoemde gebeurd is. Doch men moet zorge dra- 
gen , dat het Zaad niet kome verloren te gaan , vermits 
het, noch groen zijnde, fchiclijk uyt en neervalt. Zie 
hier bij na de Hoofd/lulden van Drieblad, en bruyn- 
roed Vierblad. 
Verfchef- 
tie namen. 
leegen 
bijzonde- 
re ioortcn. 
Verplat 
Aanwin- 
ning. 
KRACHTEN. 
Et Eedel Leeverkruyd, of Hepatica nobilis, is IW. 1. 19. 
koud en droog van aart, ook een weynig tc za- *4- 
mentrekkendc. 
In Wijn gezoden, cn daar van 's morgens nuchteren uht i / , 
ccn Roemertje gedronken, neemt wech de brand, of fil.40. ' 
ontjteekjng der Lcever; ook de verfiopping, cn verfterkt Mtt " h - l-l- 
dc zelve. Gcnccft alle urwendige tVondcn. Verwekt c ' lotf ". 
dc loffing van 't water der Blaas : verfterkt de vermoey- ^"fj).' ' 
dc Lteden, veroorzaakt door dc tc hitsige By/Iaap. Is 
goed 
