^37 
Havikskhuyd. Schariet. 
Bloemen. 
Ziad. 
Aanwin- 
ning. 
Rood- 
bont- ge- 
bladerdo 
Scharley 
vyz Andi- 
Bladeren, 
Huysjens, 
Bezien s- 
wurdige 
Kroon. 
num IndiCUM MAjus, of groote Indiaanfche Schar- 
lcy , met een verwonderens-waardtge Hcemels-blanwe 
en purpur-bonte Jlloem. XI. Horminum Indi- 
CUM minus , of kleyne Indiaanfche Scharley, mei 
groote donker -blauwe Bloemen. XI U Hor m inu m 
Ar-ïUCANU.M dtssectum , of AfricAanfehc Scharley 
met diep-ingefnecdcne Bladeren: cn cïan noch meer an- 
dere. Niet allc-zijnzc van dc zelve Bouwmg cn Waar- 
neeming. 
Echter beminnen ze al te zamen een goede , ge- 
mcenc, zandige, welgcmeir.ee aarde j een opene, luch- 
tige, vrije, bequaam gclcegcne plaats, en tamelijk veel 
Water. Brengen voort kjtchtige Bloemen , rijp Zaad, 
en vergaan dan, wijl ze mecrendccl uyt cygener aart 
niet langer dan ccne /.omer in 't Icevcn konncn blijven. 
Moeten dcrhalvcn met een wadende Maan van April of 
Jliacrt, na tijds gclecgcnthcyd , niet dieps weer gezayd 
zijn; want hier door konnen ze alleenlijk aangewonnen 
en vermeenigvttldigd worden» 
Het Horminum Bceticum corosAtum bu- 
brum , of rood-bont gebladerde Scharley uyt Andalu- 
z,icn, krijgt uyt een veelvoudige, tcedere, blcck-bruyn- 
verwigc Wortel verfchcydcnc Bladeren : van welke dc 
cerflc haar plat op dc aarde neerleggen; zijnde ccnklcy- 
ne vinger lang , een goede Maatduym breed ; doch 
onder cn ïn het midden wat brcedcr; voor cyndigendc 
in een half rond , of flomp punt. Dc verwc is bleek- 
groen; doch onder zijn zc wat ruygcr als boven ; niet 
blinkende. Ruften op tamelijk-langc, dikachtige, ftcc- 
vigc en ruyge Steeltjens , boven plat , cn wat rood. 
Hebben in 't midden een regt-doorgaande groote Ader: 
uyt welke ccnigc andere , cn uyt die weer ontelbare 
klcync voortfehicten , van boven wat inwaarts, doch 
onder geheel uytwendig gefield ; ook aldaar vercierd 
met ccn hayrige ruygheyd. Aan de randen ziet men ze 
tccdcrlijk cn rondachtig gelijk als getand; aan dc punt 
cn in "t midden zich een weynig krommende. In de 
Mond vallenze wat te zamentrekkend van aart. 
TufTchen deeze Bladeren uyt het midden groeyen 
een of twee Steelen, ter hoogte van ontrent twee voe- 
ten; zich vcrdcelcnde in vccle Zijdc-takjcns. Zijn vier- 
kant; niet hol ; matig dik; aangenaam grocn-vcrwig , 
cn in 't midden , ook boven , op ieder hoek_ met een 
breede roodc ftre ep of ru^ge bcgaaft; doch onder on- 
trent geheel rood, en als met ccn witte wolligheyd be- 
kleed. Aan welke hoe hoogcr hoe kleyncr Bladeren 
groeyen, zittende twee en twee tecgens malkandcrovcr, 
en cyndclijk na boven toe zoo digr aan dc Steeltjens , 
datze die als omhelzen. TufTchen welke, aan dc Stee- 
len, een vingerbreedte boven malkander gefield , vccle 
langwerpige , vijf-puntige , groen cn rood gcfïrccptc 
Huysjens voortkomen, gemccnclijk zes in 't ronde bij 
malkander zittende : waar uyt zich vertonen bleck-pur- 
pure Bloemt jens, in de geftalte van een opene Lccmven- 
mond; hebbende onder een groot , brecd-rond , hol 
gefield blcck-wit Blad , met ccn blcck-purpure rand 
als bekleed, cn boven een ander, halvcmaans-wijzeaan 
den anderen gefloten , geheel purpiu -verwig : uytwel- 
kc ccn lang , wirachtig en neerwaarts gebogen Draadje 
voorfchiet. Alszc eenigc dagen hebben open -gcfï aan, 
vergaan ze cyndclijk in haarzclven ; nalatende een klryn, 
langwerpig, dikachtig cn zwart-bmyn-verwigZAif//* 1 . 
Boven deeze Bloemtjens , op dc uytcrfle punten der 
Steelen, komen tc voorfchijn vier, zes of agt zeer 
fchoon-roode, kruys-wijs digt boven malkander gefiel- 
de Bladertjens , op de wijze van ccn Kroon, regt be- 
zienswaardig. Zijn niet zeer groot, Hcrts-wijzc ge- 
field ; hare doorgaande Steel van bevde de Zijden , twee 
entwee tecgens malkander over, omhelzende: tceder 
van aart; aan dc randen flegt ; ook met de zelve in- 
waarts na boven gebogen flaande: zeer bcvallijk doorlo- 
pen met vccle dikachtige Aderen, uyt den groenen bruyn. 
Niet haaftig vergaan ze, maar blijven lang flaan: cyndclijk, 
in een blceke couleur veranderende, vallenze neer. 
638 
Het Horminum bclticum coronatom cecRu-Bhu** 
LEum, of blattw-bontc Scharley uyt Andalux,ien, is dc bjnte 
roode in alles gelijk , doch de Bladeren zijn wat groo- u^'^ 
ter j niet zoo veel gcfronft ; ook dc Steelen niet zoo hiz.ien! ** 
ruyg, noch zoo fchoon geftreept. Dc bovenfte Kroons- 
wijt-c gefielde Bladertjens zijn uyt den purpuren don- Kroon, 
ker-blauw , cn met donker-bruyne Aderen doorlopen. 
Deeze blijven ook lang in hare fchoonhcyd: doch cyn- 
dclijk, blceker wordende, vergaanze. 
Het Horminum Incanum supinum rtoRE vio- Leggende 
i.aceo , ot leggende Scharley met ruyge Bladeren , cn Sclurle y 
een violette Bloem, vergaat niet zoo haaft, maar blijft bi"jj"c,f' 
eenige jaren in 'r Icevcn. Kan felle koude, cn alle an- cn een 
dcre ongclccgcnrhecdcn der Winter uytflaan. Geeft violette 
ieder Zomer rijp Zaad. 't Welk met een wafTende BloeEn * 
Maan van April of Maert, na gelccgenthcyd van de 
tijd, dc aaide moet aanbevolen zijn. Hier door word ze 
aangewonnen: cn dan ook noch vcrmecntgvuldtgd door 
hare aangewafïcnc Wortelen, welke men van dc oaicaf- 
ncemt, cn verplant. 
Her Horminum glutinosum f-lore luteo, Kleeven- 
of kleevende Scharley , met ccn gecle Bloem , blijft ook llc Schir - 
vecle jaren in 't lecven ; doth geeft in deeze Gcwcflcn ^L^cle 
noyt , ten ware met zeer goede Zomers , volkomen lUoaat 
Zaad. Word ecvcnwel door hare aangegroeyde Worte- 
len, gelijk de vorige, vcrmeemgvnldigd. 
Het Horminum Indicum majus, of grootc In- Groote 
diaanfche Scharley , krijgt uyt ccn matig-langc , van frjSaSl» 
buyten bruyn-verv. ige , van binnen blcek-wittc , on- C 
trent een vinger dikke , cn in eenige wcynigc Zijde- 
takjens verdeeld zijnde Wortel, vijf, ook wel zes bla- 
deren; een hand, wat meer of minder, lang; onder 
aan dc Steil vier vingeren , of wat meer, breed, doch 
daar op 't breedfte, cn van daar hoe langer hoe frrul- 
ler wordende ; voor eyndigende in ccn flomp punt. 
Zijn dikachtig van aart, zacht in 't aanraken ; boven Bladeren , 
blcek-grocn; onder blceker: fterk of zwaar van reuk; cnclL ' rzcl - 
met ccn witte, geheel ruyge wolligheyd aardig bekleed: Yiiavè. 
als men ze in dc Mond knauwd , in 't ccrfl waterach- 
tig van fmaak, doch daar na zeer tc zamentrekkende , 
en een weynig bijtende, offlcckcndc van aait: in het 
midden voorzien met ccn zeer dikke, bleek-wittc, cn 
breede Ader; waar uyt eenige andere wat kleyncr; cn 
uyt deeze wecderom ontelbare zeer klcync , door 'r ge- 
heclc Blad tot aan dc randen uytlopcndc , voortko- 
men ; ook onder veel zichtbaarder als boven; cn daar 
door ccn mecnigte van klcync hoogten gelijk als kleyne 
Wratten verwekkende ; gelijk men ook ziet in de Bladeren 
van Salvta, of Zelf : aan dc randen niet effen. noch 
flegt , maar met veel oncffene Tands-wijze hoeken , 
haar in de inwcndigflc Bladeren gcmeeneüjk wat krom- Steelen 
mende of drayende, aardig bcgaaft. Ruften op Stee- 1 *" Blade " 
len , ontrent een vinger lang , dik , ruyg , boVen r ' 
gcuts-wijzc plat, onder rond, blcek-grocn, doch ec- 
yen boven dc aarde met ccn weynig bcvallijkc rood- 
hcyd vercierd. 
Uyt 't midden dcczer Vladeren fthietcn op een, twee, Steel- 
ook wel drie Steden, wat ruygachtig, vierhoekig; tuf- Siammen. 
fchen elke boek_ voorzien met een gents-wij** indrnk^, 
blcek-grocn van verwc , van binnen wit, zoo dik als 
een Schrijf-pen ; doch hoe hoogcr hoe dunner. De 
hoogte is van drie of vier voeten. Aan deeze groeyen 
hol en luchtig boven malkander zeer wonderlijke cn be- 
zienswaardige Bloemen; welker zes, agr, of tien rond- 
om dc Steelen bij cn aan malkander zitten. Zijn ta- Bloemen- 
melijk groot. Als ze eenige dagen open gcflaan hebben, 
vergaanze in haar zclven ; nalatende zommigc Hcrts- 
wijze-rondc, tamelijk grootc, groene, ook w:.t ruyg- 
achtige, cn in 't aanraken zeer kleevende , lïjmïgc , of 
vaft-houdende Knoppen; van binnen gemecnelijk gevuld 
met vier ronde, zwart-verwige Zaadkorlen, in twee 2**^ 
aan malkander vaft-houdende Huysjcifs ruftende ; die 
van onze gemecne Henmp of Cannabis, niet zeer on- 
gelijk ; doch ronder, en wel zoo groot. Waar 
mei 
