TIJD EN KALENDER 
DOOR 
Prof. R. S. TJADEN MODDERMAN 
Met den tijd staan wij niet op te besten voet. 
Reeds het begrip er van is moeilijk te vatten , moeilijker zou men 
zeggen naarmate men er meer over nadenkt. Toch laat het zich niet 
afwijzen ; onwederstaanbaar dringt het zich aan ons op. Elke beweging, 
elke gedachtengang, elke gesproken volzin of gezongen melodie 
wekt de voorstelling van tijd ; van een verleden dat niet meer , van 
een toekomst die nog niet bestaat en van het tegenwoordige, oneindig 
kleine oogenblik dat beide scheidt. 1 
1 Hierop, dat waarneming van beweging het begrip van tijd wekt, heeft de wijsgeer- 
natuuronderzoeker DR. FECHNER, onder den schuilnaam MISES, in zijn „Vier Paradoxen” 
het betoog gebouwd, dat de tijd de vierde dimensie is. 
Meu denke zich een schaduwbeeld op een plat vlak als een met rede begaafd 
wezen. De eenige manier, waarop men aan zulk een in twee dimensies levend schepsel 
het begrip zou kunnen geven van een derde, zou zijn dat men het vlak verplaatste in 
de richting van de derde afmeting, dus loodrecht daarop. Doch dit zou vergeefsche 
moeite zijn ! Want de hersenen van het platte wezen zouden daardoor slechts de ge- 
waarwording van beweging en de voorstelling van tijd krijgen . 
Welnu, wij zijn schepselen op drie dimensies afgepast. Toch is er wel degelijk 
een vierde, doch deze, die zich aan ons alleen als beweging kenbaar maakt, doet diens- 
volgens in ons het begrip van tijd geboren wordeu . 
Men kan zich het bestaan denken van hooger begaafde wezens in de vier dimensies 
levend : voor hen zou er geen tijd zijn — teuzij er nog een vijfde dimensie wezen 
mocht . 
Het juiste in deze goed gevonden paradox is, : meen ik, dat het subjectieve van het 
tijdsbegrip duidelijk uitkomt en dat dit vastgekoppeld wordt aan het daaraan zoo 
9 
