154 
BO BK B BOORD E E LI N G . 
vende; zij die zich nu om het middelpunt staan te verdringen als 
een hoopje volk om een illuminatie! 
Het sterkst echter komt dit euvel uit , wanneer men let op de 
planetenbanen. De haan van Neptunus op een kaart van 96 bij 63 c.M. 
binnen wier grenzen , als men alles teekent naar de schaal bij de 
planeten gevolgd, de zon van 112 c.M. uit de verte niet kan worden 
opgenomen! En nu zegge men niet, »dat kon wel niet anders.” Juist 
daarom dat het niet anders kon had men zich van de gansche onder- 
neming moeten onthouden; ik herhaal het »men moet geen voorstel- 
ling trachten te geven van hetgeen gaat boven het bereik van het 
voorstellingsvermogen ; en in geen geval een voorstelling die verwekt 
wordt door een beeld dat zondigt, zwaar zondigt, tegen de ware 
verhouding der afmetingen van het te verbeelden voorwerp.” 
En dit laatste gebrek te vermijden is onmogelijk , waar het ons 
planetenstelsel geldt. 
John herschell schreef eens: 1 
Als de zon wordt voorgesteld door een bol met een middellijn 
van 2 voet (1 Engelsche voet = 0,305 M.) , dan zou . de planeet 
die het dichtst bij de zon is geplaatst , namelijk Mercurius , door 
een lichaampje moeten worden voorgesteld zoo groot als een mostaard- 
zaadje en dat lichaampje zou, op een afstand van 83 voet, een kring 
moeten beschrijven om den bol, die de zon verbeeldt. Venus en de 
Aarde zouden in grootte een peperkorrel moeten evenaren, de eerste 
geplaatst op een afstand van 155 , de tweede op dien van 215 voet. 
Mars zou zoo groot als een gerstkorrel genomen moeten worden en 
geplaatst op een afstand van 228 voet. De asteroïden zouden door 
lichaampjes moeten worden voorgesteld, lang niet zoo groot als zand- 
korrels. Jupiter zou zoo groot moeten zijn als een middelmatige 
oranje-appel op een afstand van ruim 1100 voet; Saturnus als een 
kleine oranje-appel op een afstand van 2050 voet; Uranus als een 
groote kers, op een afstand van 4500 voet en Neptunus als een 
abrikoos, op een afstand van bijna 6500 voet.” 
En nu zoeke men eens in Europa een plein van tweemaal 1,9825 
kilometer middellijn, dat zulk een planetarium zou kunnen bevatten ; het 
Koningsplein te Batavia zou , vergis ik mij niet , daartoe niet in staat 
zijn. Toch is voor die van de zon maar 0,61 M. genomen. 
1 De sterrenhemel verklaard door F. KAISER. Vierde drak bewerkt door J. a. C. 
OUDEMANS, Ie Deel, pag. 102. 
